صفحه اصلي >  امکانات و خدمات  > با استان ها > استان آذربایجان غربی > آذربایجان غربی را بیشتر بشناسیم 
جمعه ٠٣ آذر ١٣٩٦

استان آذربایجان غربی با مساحت 37411.391 کیلومترمربع در شمال غربی کشور قرار دارد و مرکز آن شهر تاریخی ارومیه است. در کناره شرقی این استان، دریاچه ارومیه قرار دارد. استان آذربایجان غربی از شمال به جمهوری آذربایجان و ترکیه، از مغرب به کشورهای ترکیه و عراق، از شرق به استان آذربایجان شرقی و استان زنجان و از جنوب به استان کردستان محدود است. استان آذربایجان غربی دارای 17 شهرستان، 40 بخش، 42 شهر، 113 دهستان است. بنابر سرشماری سال 1395، جمعیت استان 3265219 نفر بوده است.


شهرستان های استان آذربایجان غربی

ردیف شهرستان

توضیحات

(بر اساس تقسیمات کشوری سال 1395)

تعداد بخش تعداد شهر تعداد دهستان

1

ارومیه

ارومیه یکی از شهرستان های استان آذربایجان غربی کشور ایران است. پیشه مردم این منطقه در قدیم و امروزه در روستاها بیشتر کشاورزی و دامپروری است. مرکز این شهرستان، شهر ارومیه است. زبان گفتاری ساکنان این شهرستان ترکی آذربایجانی و همچنین کردی و ارمنی است. آشوری نیز توسط اقلیت های دیگر شهر تکلم می‏شود. جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال 1390، برابر با 963738 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 1040565 نفر اعلام شده است.

بخش ها: انزل- مرکزی ارومیه- صومای برادوست- سیلوانه- نازلو

شهرها: ارومیه، سرو، سیلوانه، قوشچی، نوشین

دهستان ها: انزل جنوبی- انزل شمالی- باراندوز- باراندوزچای جنوبی- باراندوزچای شمالی- باش قلعه- برادوست- بکشلوچای- ترکمان- ترگور- دشت- دول- روضه چای- صومای جنوبی- صومای شمالی- طلاتپه- مرگور- نازلوچای- نازلوی جنوبی- نازلوی شمالی

5 5 20

2

اشنویه

شهرستان اشنویه از شهرستان های مرزی استان آذربایجان غربی است که در قسمت غربی این استان قرار دارد. این شهرستان از شمال با کشور ترکیه و از جنوب با کشور عراق همسایه است. مرکز این شهرستان، شهر اشنویه است. مردم این شهرستان به زبان کردی تلکن می کنند. جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال 1390، برابر با 70030 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 73886 نفر اعلام شده است.

بخش ها: نالوس- مرکزی اشنویه

شهرها: اشنویه، نالوس

دهستان ها: اشنویه جنوبی- اشنویه شمالی- دشت بیل- هق

2 2 4

3

بوکان

شهرستان بوکان یکی از شهرستان های کردنشین استان آذربایجان غربی ایران است. شهرستان بوکان در منطقه تقریبا کوهستانی و معتدل قرار گرفته که از جهت شمال به شهرستان میاندوآب، از جنوب به شهرستان سقز، از شرق به شهرستان شاهین دژ و از غرب با شهرستان مهاباد همسایه است. مرکز این شهرستان شهر بوکان است. شهر بوکان در 36 درجه و 31 دقیقه عرض شمالی و 46 درجه و 12 دقیقه طول شرقی قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دریای آزاد 1370 متر می باشد. جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال 1390، برابر با 224628 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 251409 نفر اعلام شده است.

بخش ها: مرکزی بوکان- سیمینه

شهرها: بوکان، سیمینه

دهستان ها: آختاچی- آختاچی شرقی- آختاچی محالی- ایل تیمور- ایل گورک- بهی دهبکری- بهی فیض اله بیگی

2 2 7

4

پلدشت

شهرستان پلدشت یکی از شهرستان های استان آذربایجان غربی است. مرکز این شهرستان شهر پلدشت می باشد. جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال 1390، برابر با 42071 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 42170 نفر اعلام شده است.

بخش ها: مرکزی پلدشت- ارس

شهرها: پلدشت، نازک علیا

دهستان ها: چایباسارشرقی- زنگبار- گچلرات شرقی- گچلرات غربی

2 2 4

5

پیرانشهر

شهرستان پیرانشهر یکی از شهرستان های استان آذربایجان غربی در شمال غربی ایران است. مرکز این شهرستان، شهر پیرانشهر است. اﻳﻦ ﺷﻬﺮﺳﺘﺎن یکی از ﺷﻬﺮﺳﺘﺎن های ﻛﺎﻣﻼ ﻛﺮدﻧﺸﻴﻦ اﺳﺘﺎن به شمار می رود. ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﻣﻮقعیت فرهنگی و ﺗﻘﺴﻴﻢﺑﻨﺪی ﻣﻨﺎﻃﻖﻛﺮدﺳﺘﺎن، ﺟﺰء ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻣﻜﺮﻳﺎن میﺑﺎﺷﺪ. جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال 1390، برابر با 123639 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 138864 نفر اعلام شده است.

بخش ها: مرکزی پیرانشهر- لاجان

شهرها: پیرانشهر، گردکشانه

دهستان ها: پیران- لاهیجان- لاهیجان شرقی- لاهیجان غربی- منگورغربی

2 2 5

6

تکاب

شهرستان تکاب، یکی از شهرستان های استان آذربایجان غربی است که در جنوب شرقی این استان واقع شده است. مرکز این شهرستان شهر تکاب است. شهرستان تکاب از غرب به شهرستان شاهین دژ، از شمال غربی به شهرستان هشترود، از شمال شرقی به استان زنجان، از جنوب و جنوب غربی به شهرستان سقز و از طرف جنوب شرقی به شهرستان بیجار محدود است و با سه استان زنجان، آذربایجان شرقی و کردستان مرز مشترک دارد. وسعت آن 5880000 متر مربع می باشد. جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال 1390، برابر با 78122 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 80556 نفر اعلام شده است.

بخش ها: تخت سلیمان- مرکزی تکاب

شهرها: تکاب

دهستان ها: احمد آباد- افشار- انصار- چمن- ساروق- کرفتو

2 1 6

7

چالدران

شهرستان چالدران، یکی از شهرستان های استان آذربایجان غربی است که در شمال غربی این استان قرار گرفته است. مرکز این شهرستان، شهر سیه چشمه است. آواجیق دیگر شهر آن است. این شهرستان در گذشته بخشی از شهرستان ماکو بود. زبان رایج در این شهرستان ترکی آذربایجانی و کردی کرمانجی می باشد. شهرستان چالدران بیشتر به خاطر جنگ چالدران شهرت دارد. جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال 1390، برابر با 46398 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 45060 نفر اعلام شده است.

بخش ها: دشتک- مرکزی چالدران

شهرها: آواجیق، سیه چشمه

دهستان ها: آواجیق جنوبی- آواجیق شمالی- ببه جیک- چالدران جنوبی- چالدران شمالی

2 2 5

8

چایپاره

شهرستان چایپاره یکی از شهرستان های استان آذربایجان غربی در شمال غربی ایران است. این شهرستان در شمال خوی در دشتی هموار و تقریبا مسطح قرار دارد. ارتفاعات شمال مراکان، تپه های آهکی شمال قره ضیاءالدین و ارتفاعات واقع در جنوب چورس آن را محدود نموده اند. جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال 1390، برابر با 43206 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 47292 نفر اعلام شده است.

بخش ها: مرکزی چایپاره- حاجیلار

شهرها: قره ضیاء الدین

دهستان ها: چورس- حاجیلار جنوبی- حاجیلار شمالی- قره ضیاءالدین

2 1 4

9

خوی

شهرستان خوی یکی از شهرستان های استان آذربایجان غربی است که در شمال این استان قرار دارد. مرکز این شهرستان شهر خوی است. جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال 1390، برابر با 354309 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 348664 نفر اعلام شده است.

بخش ها: صفائیه- ایواوغلی- مرکزی خوی- قطور

شهرها: خوی، ایواوغلی، ديزج ديز، زرآباد، فيرورق، قطور

دهستان ها: الند- ایواوغلی- دیزج- رهال- زری- سکمن آباد- فیرورق- قره سو- قطور- گوهران- ولدیان

4 6 11

10

سردشت

شهرستان سردشت (ساری داش) یکی از شهرستان های مرزی و کردنشین استان آذربایجان غربی است که در جنوب غربی این استان و امتداد جنوبی ارومیه قرار دارد و با شمال کشور عراق و اقلیم کردستان عراق همسایه است. مرکز این شهرستان، شهر سردشت بوده و مردم این شهرستان کرد زبان می باشند و با لهجه سورانی موکریانی صحبت می کنند. جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال 1390، برابر با 111590 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 118849 نفر اعلام شده است.

بخش ها: مرکزی سردشت- وزینه

شهرها: سردشت، ربط، میرآباد

دهستان ها: آلان- باسک کولسه- بریاجی- گورک سردشت- گورک نعلین- ملکاری

2 3 6

11

سلماس

شهرستان سلماس (شاپور پیشین) یکی از شهرستان های استان آذربایجان غربی ایران است که در قسمت شمالی این استان قرار دارد. مرکز این شهرستان شهر سلماس است. این شهرستان به دو بخش کوهسار و مرکزی تقسیم شده است. مرکز بخش کوهسار شهر کتبان و مرکز بخش مرکزی شهر سلماس است. نام این منطقه در زمان هخامنشیان زاروند یا زروند بوده و کاوش های تپه بیان تاریخچه دوران مادی سلماس را روشن می سازد. عشایر و کوچ نشینان این منطقه از تبار طوایف کره سنی هستند. زبان رایج، ترکی آذربایجانی و کردی می باشد. جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال 1390، برابر با 192591 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 196546 نفر اعلام شده است.

بخش ها: مرکزی سلماس- کوهسار

شهرها: سلماس، تازه شهر

دهستان ها: چهریق- زولاچای- شپیران- شناتال- کره سنی- کنارپروژ- لکستان

2 2 7

12

شاهین دژ

شهرستان شاهین دژ یکی از شهرستان های استان آذربایجان غربی است که در قسمت جنوب شرقی این استان قرار دارد. مرکز این شهرستان شهر شاهین دژ می باشد. شهرستان شاهین دژ از سمت شمال به استان آذربایجان شرقی، از سمت جنوب به استان کردستان، از سمت جنوب غرب به شهرستان بوکان، از سمت شمال غرب به شهرستان میاندوآب و از سمت شرق به شهرستان تکاب محدود می گردد. مساحت این شهرستان برابر 2144 کیلومتر مربع است. جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال 1390، برابر با 91113 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 92456 نفر اعلام شده است.

بخش ها: مرکزی شاهین دژ- کشاورز

شهرها: شاهین دژ، کشاورز، محمودآباد

دهستان ها: محمودآباد- چهاردولی- صفاخانه- کشاورز- هولاسو

2 3 5

13

شوط

شهرستان شوط یکی از شهرستان های استان آذربایجان غربی است. مرکز این شهرستان شهر شوط می باشد. اسم آن ابتدا آشوطکه (یک نام ارمنی است) بوده که در گذر زمان تبدیل به شوط شده است. جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال 1390، برابر با 52519 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 55682 نفر اعلام شده است.

بخش ها: قره قویون- مرکزی شوط

شهرها: شوط، مرگنلر

دهستان ها: چشمه سرا- قره قویون جنوبی- قره قویون شمالی- یولاگلدی

2 2 4

14

ماکو

شهرستان ماکو یکی از شهرستان های مرزی استان آذربایجان غربی در شمال غرب ایران است. مرکز این شهرستان شهر ماکو است. ماکو در طول شرقی 24 درجه و 20 دقیقه و عرض شمالی 39 درجه و 18 دقیقه قرار گرفته است و ارتفاعش از سطح آب 1634 متر است. جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال 1390، برابر با 88863 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 94751 نفر اعلام شده است.

بخش ها: مرکزی ماکو- بازرگان

شهرها: ماکو، بازرگان

دهستان ها: چایباسار جنوبی- چایباسار شمالی- ساری سو- قره سو- قلعه دره سی

2 2 5

15

مهاباد

شهرستان مهاباد یکی از شهرستان های کردنشین استان آذربایجان غربی ایران است. مرکز آن شهر مهاباد است. این شهر در جنوب استان و در دامنه رشته جبال لند شیخان کوهستانی و خوش آب و هوا قرار دارد. مهاباد شهری است که در ساحل شرقی رودخانه مهاباد واقع شده است و امروز به خاطر قرار گرفتن در مرکز تلاقی سه استان آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و کردستان از اهمیت خاصی برخوردار است و به دلیل همین موقعیت استراتژیک اقامتگاه مسافران زیادی می باشد. جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال 1390، برابر با 215529 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 236849 نفر اعلام شده است.

بخش ها: مرکزی مهاباد- خلیفان

شهرها: مهاباد، خلیفان

دهستان ها: آختاچی غربی- کانی بازار- مکریان شرقی- مکریان غربی- منگورشرقی

2 2 5

16

میاندوآب

شهرستان میاندوآب در جنوب دریاچه ارومیه و جنوب شرقی استان آذربایجان غربی واقع شده است. مرکز این شهرستان شهر میاندوآب است. وجه تسمیه و معادل فارسی آن میاندوآب، حاصل موقعیت این شهر بین دو رود زرینه رود و سیمینه رود است. زبان رایج در میاندوآب کردی سورانی و آذری است. جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال 1390، برابر با 260628 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 273949 نفر اعلام شده است.

بخش ها: باروق- مرکزی میاندوآب- مرحمت آباد

شهرها: میاندوآب، چهاربرج، باروق

دهستان ها: آجرلوی شرقی- آجرلوی غربی- باروق- زرینه رود- زرینه رودجنوبی- زرینه رودشمالی- مرحمت آباد- مرحمت آبادجنوبی- مرحمت آبادشمالی- مرحمت آبادمیانی- مکریان شمالی

3 3 11

17

نقده

شهرستان نقده در قسمت جنوبی استان آذربایجان غربی ایران قرار دارد و مرکز آن شهر نقده است. این شهرستان در دشت سلدوز واقع شده که از شمال به دریاچه ارومیه اشراف دارد. در اوایل آبادانی این سرزمین برنج یکی از عمده محصولات زیر کشت آن بوده است. جمعیت این شهرستان طبق سرشماری سال 1390، برابر با 121602 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 127671 نفر اعلام شده است.

بخش ها: محمدیار- مرکزی نقده

شهرها: نقده، محمدیار

دهستان ها: المهدی- بیگم قلعه- حسنلو- سلدوز
2  2  4


 تاریخ و فرهنگ استان

از نظر تاریخی، تاریخ باستانی آذربایجان با تاریخ قوم ماد در آمیخته است. قوم ماد پس از مهاجرت به ایران آرام آرام قسمت های غربی ایران از جمله آذربایجان را تصرف کردند. مقارن این ایام دولت هایی در اطراف آذربایجان وجود داشت که از آن جمله می توان به دولت آشور در شمال بین النهرین، دولت هیق در آسیای صغیر، دولت اورارتو در نواحی شمال و شمال غرب، اقوام کادوسی در شرق و کاسی ها در حوالی کوه های زاگرس اشاره کرد. بعد از تاسیس دولت ماد، آذربایجان به ماد کوچک معروف شد و مشتمل بر شهرهای قدیمی همدان، ری، اصفهان و کرمانشاه بود. گروهی معتقدند که نام آذربایجان از آذرآبادگان گرفته شده و به معنی سرزمین آتش است. بزرگ ترین آتشکده های زرتشتی در این منطقه بوده است و نمونه آن هنوز در باکو پایتخت جمهوری آذربایجان به جا مانده است. گروهی دیگر وجه تسمیه آذربایجان را مربوط به وجود سرداری به نام اتروپاد می دانند. اینان معتقدند که بعد از غلبه اسکندر مقدونی به ایران، سرداری به نام اتورپات در آذربایجان ظهور کرد و از اشغال آن توسط یونانیان ممانعت به عمل آورد. از آن به بعد این سرزمین به نام اتورپاتگان معروف شد. حکومت جانشینان اتورپات در آذربایجان در زمان اشکانیان نیز ادامه یافت و این منطقه توانست کماکان استقلال داخلی خود را در چهارچوب دولت اشکانی حفظ کند. سرانجام اردشیر بابکان بنیانگذار سلسله ساسانی بر حکمرانان محلی آذربایجان استیلا یافت و آن را به صورت یک ایالت غیر موروثی اداره نمود. وجود مساجد، کلیساها و ویرانه آتشگاه ها، گویای بخشی از تاریخ تحولات دینی آن است. تشیع در ارومیه و شهرهای شمالی و تسنن در نواحی جنوبی استان از مذاهب عمده به شمار می روند. سایر اقلیت های آشوری و ارامنه به کلیساهای مسیحی وابسته اند. آذری ها، کردها، آشوری ها و ارامنه هر یک ویژگی های فرهنگی، آداب و سنن مخصوصی دارند که در نوع خود جالب توجه است.


 جاذبه های طبیعی و تفریحی

 رود

  • رود شهرچای

یا بکشلوچای و بردسیر از داخل شهر ارومیه می گذرد. آب این رودخانه مصرف ساکنین شهر را تامین می کند و نیز به مصرف اراضی بخش بکشلو و جلگه ارومیه می رسد.

  • رود سروچای

یا رودخانه سرو که از دو شعبه برادوست و سرو تشکیل می شود و سرچشمه آن ها در خاک کشور ترکیه است.

  • رود روضه چای

آب روضه چای از ارتفاعات کانی گوزان در کلهر سرچشمه می گیرد.

  • رود باراندوز چای

این رود از کوه های مرزی ایران و ترکیه و کوه های حد فاصل کدار چای و باراندوز چای سرچشمه می گیرد.

  • زرینه رود (چغتو چای)

این رودخانه از کوه های چهل چشمه کردستان، بین سقز و بانه سرچشمه می گیرد و پس از عبور از شرق میاندوآب در جلگه وسیع آبرفتی به چند شاخه تقسیم می شود و از گوشه جنوب شرقی به دریاچه ارومیه می ریزد. طول این رودخانه سیصد کیلومتر است.

  • سیمینه رود (تاتایو)

این رودخانه از ارتفاعات سقز (حوالی زنجان و ترجان) در جنوب دریاچه ارومیه سرچشمه می گیرد و پس از عبور از بوکان و غرب میاندوآب و دشت حاصلخیز شامات به باتلاق های جنوب شرقی دریاچه ارومیه می ریزد.

  • رود مهاباد

این رودخانه از میان ارتفاعات پیرانشهر و سردشت می گذرد و از به هم پیوستن دو شاخه اصلی بیطاس و ده بکر به وجود می آید. رودخانه مهاباد پس از گذشتن از شمال غربی مهاباد در غرب سیمینه رود و شرق گلدار، (قادرچای) وارد دریاچه ارومیه می شود.

  • رود زولاچای

این رود از به هم پیوستن رودهای خورخوره، زولا، دریکو دیرعلی چایبه وجود می آید. شاخه اصلی آن از کوه های مرز ایران و ترکیه سرچشمه می گیرد و پس از مشروب کردن حوزه سلماس در شمال کنگرلو وارد دریاچه ارومیه می شود.

کوه

  • کوه های ارومیه

ارتفاعات قوشچی در شمال و کوه های بالستاندر جنوب شهرستان ارومیه قرار دارند. همچنین کوه های مورشهیدان، جمال الدین و گردداغدر سرحد ایران و ترکیه قرار گرفته و علایم مرزی در روی آن ها نصب شده است. کوه های دالامیرو قندیل تا سرحد امتداد دارد. کوه مور شهیدان با ارتفاع 3614 متر بلندترین کوه این منطقه است.

  • کوه های خوی

در شهرستان خوی، قله اورین و کوه های مرزی قطور به نام سلطان سورا و ارتفاعات قوچ داغو گیربرانقرار دارند. علاوه بر این، کوه چله خانه -که به دلیل چله نشینی شاه نعمت الله ولیبه این نام مشهور شده است - نیز در این منطقه قرار دارد.

  • کوه های سلماس

در این شهرستان کوه مرزی هراویلبه ارتفاع 3409 متر قرار دارد.

  • کوه های ماکو

در شهرستان ماکو، کوه های مرزی ایران و ترکیه دارای قلل مختلفی به اسامی ساری چیچک و ساری چمناست. ارتفاع این قله ها به ترتیب 2500 متر و 2700 متر است. کوه شکار3050 متر و کوه چرگین 3000 متر ارتفاع دارند.

  • کوه های مهاباد

کوه های لندشیخانبه ارتفاع 2730 متر و سرمستانبه ارتفاع 1812 متر که مرز ایران و عراق را تشکیل می دهند، در این شهرستان قرار دارند. یکی دیگر از ارتفاعات این منطقه، کوه سلطان احمداست. این کوه با 2500 متر ارتفاع مرز اصلی جنوب غربی ایران است و از حوالی سنندج به سوی شهر میانه امتداد دارد.

دشت

  • دشت ارومیه

دشت ارومیه با وسعتی در حدود 7/42 کیلومتر مربع و 1340 متر ارتفاع از سطح دریا در کنار دریاچه ارومیه قرار دارد و امتداد آن به دشت تبریز می رسد. غرب این دشت را ارتفاعات زاگرس فرا گرفته است.

  • دشت خوی

این دشت با مساحتی در حدود 7/17 کیلومتر مربع در شرق کوه های قطور قرار دارد و ارتفاع آن از سطح دریا 1460 متر است. دشت چالدرانبا سابقه ای تاریخی در این منطقه واقع شده است.

  • دشت سلماس

 این دشت در حدود شش کیلومتر مربع مساحت و 1390 متر از سطح دریا ارتفاع دارد. قسمتی از کوه های مرزی ترکیه غرب این دشت را فرا گرفته است.

رودخانه

  • رودخانه ارس

رود مرزی ارس از دیم قشلاق تا محل بهم پیوستن آق چای به ارس، حدود 135 کیلومتر میان آذربایجان غربی و جمهوری خود مختار نخجوان جاری است. این رود از کوه های هزار برکه ترکیه سرچشمه می گیرد و سپس با رودی دیگر به نام کورا در جمهوری آذربایجان، یکی می شود و بالاخره به دریای خزر می ریزد. این رود 1072 کیلومتر طول دارد. پیرامون سد ارس در شرق ماکو جنگل کاری شده و تفرجگاه عمومی است.

  • رودخانه زاب کوچک

رود کلوی (زاب) از گردنه میدان با 2140 متر ارتفاع از سطح دریا سرچشمه می گیرد و از شرق به غرب جاری می شود و پس از طی دره ای عریض و مستقیم و عبور از پیرانشهر، سردشت در خاک عراق به دجله می ریزد. این رودخانه و دره عمیق آن یکی از دیدنی ترین رودخانه های استان با ارزش ها و جاذبه های جهانگردی است.

از دیگر رودخانه ها می توان به رودخانه باراندوزچای، رودخانه شهرچای، رودخانه نازلوچای و رودخانه زولاچای اشاره نمود.

جزیره

  • جزایر اسپیر

این جزیره با 1151 هکتار وسعت در غرب کبودان و در 27 کیلومتری بندر گلمخانه واقع شده است. این جزیره همه ساله پذیرای پرندگانی همچون فلامینگو، پلیکان ها، کاکایی ها و غازهاست. امکانات و تاسیسات جزیره محدود به یک اسکله می باشد. جزایر کبودان، اشک، اسپیر، آرزو و جزایر نه گانه از امکانات مناسب برای شنا و ورزش های آبی برخوردار است.

  • جزیره اشک

این جزیره با 2115 هکتار وسعت در قسمت جنوبی کبودان و در 40 کیلومتری بندر گلمانخانه قرار دارد. این جزیره یک چشمه آب شیرین دارد و یکی از زیستگاه های پرندگان بومی و مهاجر از جمله فلامینگو و تنجه به حساب می آید. جزیره اشک از نظر پوشش گیاهی شبیه جزیره کبودان است و گوزن زرد ایرانی که یکی از نادرترین گوزن های جهان است در آن زندگی می کند.

  • جزیره کبودان

یکی از بزرگ ترین جزایر دریاچه ارومیه، جزیره کبودان است که یک چشمه و یک قنات کوچک دارد. قسمت اعظم پوشش گیاهی آن را علف های کوتاه، درختان پسته وحشی، سرو کوهی، بادام وحشی، شیرخشت و گوجه فرنگی تشکیل می دهد. این جزیره در شرق ارومیه با وسعت 3175 هکتار و در ارتفاع 1521 متری قرار دارد. نوع ساحل آن سنگی و ماسه ای است و برای شنا و ورزش های آبی امکانات مناسبی دارد. در جزیره کبودان هزاران حیوان از انواع مختلف زیست می کنند که عمده ترین آن ها قوچ و میش می باشد.

آبشار

  • آبشار قلعه جوق

آبشار قلعه جوق در کوه قلعه جوق ماکو قرار دارد. ارتفاع آن قریب به 80 متر است. آب این آبشار خیلی زیاد نیست، ولی شکل و جریان بسیار زیبایی دارد.

  • آبشار شلماش

آبشار شلماش یکی از شاخه های رودخانه زاب محسوب می شود و در نزدیکی شهر سردشت واقع شده است. ارتفاع آن در حدود 10 متر و آب آن نیز قابل توجه است. همجواری این آبشار با دره ای سرسبز و زیبا و جنگل های پراکنده، زیبایی ویژه ای بدان بخشیده است و مورد استفاده تفرجگاهی مردم قرار می گیرد.

از آبشارهای دیگر استان می توان به آبشار کوه های دالاپر، آبشار فرنگی، آبشار راندوسر، آبشار شوند، آبشار شهیدان، آبشار ستاره لوند و آبشار بروینه اشاره کرد.

تپه

  • داش تپه

داش تپه در کنار روستای داش تپه در حوالی میاندوآب قرار دارد. در سمت شرقی تپه، محل یک در ورودی به درون تپه دیده می شود که از ساروج و آهک ساخته شده است. از این تپه مقداری از بقایای ظروف سفالین خرد شده کشف شده است. بین اهالی شهر مشهور است که قبر زرتشت در درون این تپه قرار دارد.

  • تپه حسنلو

این تپه در 12 کیلومتری شمال شرقی نقده و در مجاورت دهکده حسنلو قرار دارد. این تپه حدود 20 متر از بستر رودخانه گدار (که در پای آن جاری است) ارتفاع دارد و قطر آن حدود 250 تا 280 متر است. در نتیجه کاوش های به عمل آمده مشخص شده است که در این تپه 10 دوره متمایز سکونت وجود داشته و در این میان دوره چهارم که به 800 تا 1300 سال قبل از میلاد مربوط است، ارزش باستان شناسی خاصی دارد.

دریاچه ارومیه

استان آذربایجان غربی بزرگترین دریاچه کشور یعنی دریاچه ارومیه را در کنار خود جای داده است. این دریاچه در ارتفاع 1267 متری از سطح دریا واقع شده است. طول آن حدود 130 تا 140 کیلومتر و عرض آن بین 15 تا 50 کیلومتر متغیر است و عمق متوسط دریاچه را 50 الی 60 متر تخمین زده اند. آب دریاچه ارومیه بی نهایت شور و میزان نمک محلول آن دو برابر اقیانوس ها است و به همین علت نیز آب آن هیچ وقت یخ نمی زند. از زمان های قدیم آب دریاچه ارومیه به علت املاحی که در آن محلول است، مورد توجه بیماران امراض جلدی و اطباء محل بوده است. گل های طبی در درمان بیماری های درد بندها، پی ها و ماهیچه ها (بر اثر رماتیسم یا عفونت) و بعضی از بیماری های زنانه و نیز در درمان ضربه های وارده به استخوان ها، بندها و قسمت های نرم اندام مورد استفاده قرار می گیرد. این دریاچه دارای 102 جزیره کوچک و بزرگ است که اهم آن ها عبارتند از: کبودان (قویون داغی)، اشک، اسپیر و آرزو.

سد جمال آباد

سد جمال آباد در اوایل دوره سلجوقیان بر روی رودخانه نسبتا عریضی در دره جمال آباد از توابع سلماس احداث شده است. این سد 80 متر طول، 6 متر عرض و بیش از 10 متر ارتفاع دارد. این سد محل ذخیره آب های زمستانی و بهاره برای مصرف اراضی اطراف ساخته شده و نقش مهمی در آبادانی مناطق مجاور خود داشته است. مصالح آن سنگ های رودخانه ای و ملات ماسه و آهک است و استحکامی قابل توجه دارد.

تالاب ها و مرداب ها

مساحت تالاب های استان را بیش از 700 کیلومتر مربع تخمین می زنند که برخی از آن ها دارای آب شیرین و برخی شور است. این تالاب ها زیستگاه مناسبی برای انواع پرندگان به حساب می آیند. تالاب های استان عبارتند از:

  • تالاب های شیطان، یادگارلو، جهودآباد، نیزار گرده قیا و حسنلو به وسعت 1480 هکتار در اطراف نقده.
  • تالاب های آق گل، عشق آباد، قره بلاغ، یاریم قیه و ساری سو به وسعت 5966 هکتار در اطراف ماکو.
  • تالاب های قره گل و یسریل آباد به وسعت 460 هکتار در اطراف میاندوآب.

دریاچه های سدها

دریاچه های سدهای استان آذربایجان غربی عبارتند از: دریاچه سد بوکان، دریاچه سد انحرافی میاندوآب، دریاچه سد مهاباد، دریاچه سد انحرافی یوسف کندی پیرامون این دریاچه ها و مانداب های کنار رود ارس و برکه های اطراف دریاچه ارومیه که هر کدام از آن ها جلوه ای زیبا دارد و مامن حیات وحش محسوب می شود. این آب بندها امکانات ماهیگیری، شکار پرندگان و سایر حیوانات آبزی را دارند.

ارتفاعات و قله ها

استان آذربایجان غربی به لحاظ ویژگی توپوگرافیک از جمله مناطقی است که ارتفاعات و قلل متعددی دارد. برخی از این ارتفاعات از ییلاق های زیبا و خوش آب و هوای کشور به حساب می آیند. از جمله این مناطق می توان به دامنه های شرقی آرارات، پیرامون ماکو، سیه چشمه، سردشت و... اشاره کرد. منطقه ترگه ور و مرگه ورکه در 13 کیلومتری غرب ارومیه واقع شده است. کوه های سرحدی ایران، که در ترکیه و عراق امتداد می یابد نیز یکی از این نواحی منحصر به فرد ییلاقی در تابستان می باشد و به لحاظ پر برف بودن در زمستان مناسب اسکی است. وسعت این ناحیه از شمال به جنوب 50 الی 60 کیلومتر و از شرق به غرب در حدود 20 کیلومتر می باشد. ارتفاع این ناحیه از سطح دریا 600 الی 700 متر است.

دشت ها و دره ها و جنگل ها

دشت ها و جلگه های استان به دو قسمت تقسیم می شوند: اول دشت های دامنه ای که به صورت دشت های مسطح با شیب ملایم در دامنه تپه ها و در بعضی نواحی در دامنه کوهستان ها و از رسوبات آبی آن ها تشکیل شده اند. وسعت تقریبی آن ها در استان حدود 15200 هکتار است. دوم دشت های رسوبی رودخانه ای که اراضی حاصلخیزی هستند که از رسوبات رودخانه ها انباشته شده و در نقاط مسطح تشکیل یافته اند.

استان آذربایجان غربی علاوه بر دشت ها، به علت ویژگی های جغرافیایی و توپوگرافی، پستی و بلندی های طبیعی فراوان و چشمگیر، دره های سرسبز و فرح بخشی دارد.

  • دره ماربیشوبایی
  • دره شهیدان (قاسملو) رشکنه
  • دره جویز و دم دم

در جوار پوشش گیاهی متنوع فضاهای جلگه ای، دره ای و کوهستانی استان، جنگل های پراکنده ای نیز در نوار جنوب غربی آن وجود دارد که مساحت آن ها بین 60 تا 80 هزار هکتار تخمین زده می شود. این جنگل ها عمدتا در پیرامون دره زاب کوچک و ارتفاعات حواشی پیرانشهر و سردشت جای گرفته اند. قطعات جنگلی کوچک و بزرگی نیز در حواشی شهرهای مهاباد، ماکو، خوی و... وجود دارد که بیش از 75 هکتار وسعت دارند. بیشه زارهای متعددی نیز پیرامون دریاچه ارومیه و جزایر آن به وجود آمده است.

مناطق حفاظت شده

استان آذربایجان غربی به دلیل موقعیت طبیعی و ساختار توپوگرافیک ویژه که رودخانه ها، تالاب ها، مرداب ها، دریاچه های کوچک و بزرگ به عنوان یکی از زیستگاه های مهم حیات وحش و گونه های جانوری شناخته شده است. برخی از این گونه ها بومی و برخی دیگر مهاجرند که زمان مشخصی را در منطقه به سر می برند. عمده ترین جانوران مهاجر استان را پرندگانی تشکیل می دهند که جهت زمستان گذرانی به زیستگاه های استان روی می آورند. مهم ترین گونه های شناخته شده استان عبارتند از: قوچ، میش، گوزن، کل، بز، گراز، خوک، خرس، گرگ، خرگوش، روباه، پلنگ، مار، موش، سنجاب و... که در اقصی نقاط استان پراکنده اند. همچنین پرندگان مهاجر مختلفی نیز از قبیل کبک، قمری، باقرقره، فاخته، تنجه، لاشخور (کرکس)، جغد و... در مناطق مختلف استان زیست می کنند.

پناهگاه های جانوری و پرندگان بومی و مهاجر استان اهمیت بین المللی دارند و به عنوان مهم ترین پناهگاه ها و زیستگاه حیات وحش از طرف یونسکو به ثبت رسیده و به عنوان پارک ملی ارومیه معروف شده است.

 تنوع گونه فضای روستایی و عشایری ویژه

استان آذربایجان غربی جلوه های روستایی و عشایری ویژه ای دارد که در نوع خود واجد ارزش های ایرانگردی هستند. روستاهای مراکان، بند، سیه چشمه، خوشاکو، سهولان، عیسی کندی و ... از طبیعت و حیات وحش استثتایی برخوردارند و روستاهای چنقرالو، تمتنان، قره کلیسا، قطور، چالدران و ... با آثار تاریخی دوران مختلف یادآور حوادث تاریخی و بیانگر جلوه های تاریخ گذشته منطقه هستند. در اطراف شهرستان ماکو، عشایر ایل جلالی استقرار دارند. این ایل به دو تیره به نام های «میلان» و «قزلباش» تقسیم می شود. کل ایل جلالی 75 رسته است که از این تعداد 29 رسته کوچرواند. کوچ به دو صورت انجام می گیرد: کوچ افقی که توام به جابجایی دایمی و اتراق در نواحی دشت است و کوچ عمودی که در ارتفاعات زاگرس صورت می گیرد. عشایر از نیمه اردیبهشت هر سال راهی ییلاق می شوند، از اوایل خرداد تا اواخر مردادماه در منطقه ییلاقی اتراق می کنند و سپس شهریور ماه راهی قشلاق می شوند. عشایر شهرستان پیرانشهر در سه ایل به نام های «مامش»، «منگور» و «پیران» متمرکزند. این ایلات به 170 تیره تقسیم می شوند و کرد زبان هستند. افراد این تیره ها در 50 روستا اسکان یافته اند. کوچ این عشایر به صورتی که تمامی افراد ایل از محل قشلاق دور شوند و در ییلاق اتراق کنند به ندرت دیده می شود. نحوه جابه جایی به صورت کوچ عمودی است که 105 تیره، رمه را به صورت عمودی به چرا می برند و 65 تیره نیز رمه را به صورت افقی به چرا می برند. کوچ افقی عمدتا در دامنه و دشت صورت می گیرد.



 


 


 


 


 


 


 

آثار تاریخی و فرهنگی

مقبره

  • مقبره شیرین و فرهاد

این مقبره صخره ای در دامنه کوهی کنده شده و اتاق های سنگی متعددی دارد. قدمت آن به هزاره اول پیش از میلاد می رسد.

  • مقبره سه گنبد

این بنای تاریخی در جنوب شرقی ارومیه قرار دارد. در مدخل بنا، سه کتیبه به خط کوفی و به تاریخ محرم سال 580 هجری قمری وجود دارد. احتمالا برج آجری سه گنبد در قرن ششم هجری ساخته است.

  • مقبره سید صدرالدین

مقبره سید صدرالدین - وزیر شاه اسماعیل صفوی - در کوهپایه شمال شرق سیه چشمه قرار دارد. مطالعات باستان شناسی در آن نشان می دهد بنا بر روی یک کرسی چینی سنگی ساخته شده و بالابودن آب های تحت الارض، پی مقبره را از بین برده است. اهمیت مقبره سید صدرالدین به دلیل کاربرد مصالح آن - آجر قرمز رنگ - است.

  • مقبره کشیش زاکاریان

این مقبره در حومه شهر چالدران و در شمال شرقی قره کلیسا قرار دارد. این بنا در زمان ساخت به عنوان محل عبادت ارامنه منطقه بود و چون قبر کشیش زاکاریان نیز در آن قرار داشت به مقبره زاکاریان نیز معروف شده است. این بنا تزیین خاصی ندارد و نمای داخلی و خارجی آن سنگی است. به احتمال زیاد این بنا هم زمان با مرمت بنای قره کلیسا و مربوط به قرن چهاردهم میلادی است.

  • مقبره صخره ای سنگر

مقبره صخره ای سنگر در 7 کیلومتری غرب جاده آسفالته ماکو - بازرگان و در مجاورت روستای فرهاد واقع شده است. قدمت این بنا به 700 سال قبل از میلاد مسیح می رسد. این مقبره در دل کوه کنده شده و مشتمل بر سه اطاق است که ایوان فرهاد نیز گفته می شود.

  • مقبره صخره ای قارلی دام

این مقبره در شمال دره بند واقع شده و شامل دو اتاقک باریک با یک جلوخان وسیع در روبروست. گوشه های اتاقک ها قوسی است. قبر صخره ای قارلی دام فاقد تزیینات داخلی است و به اقوام اورارتو در هزاره اول قبل از میلاد تعلق دارد.

  • مقبره ساندوخت

این مقبره در حومه شهر چالدران، در جوار روستای کلیسا کندی و جنوب غربی بنای تاریخی قره کلیسا در بخش به به جیکقرار دارد.

  • مقبره سردار

این بنای قاجاری در شهر بوکان در داخل پارک عمومی قرار دارد. زیر بنای مقبره در سطح 198 متر مربع و دارای یک گنبد مرکزی، ایوان و دو دهلیز در طرفین است. این مقبره مدفن خانواده سردار عزیزخان مکری داماد امیرکبیر و فرمانده کل قشون ناصرالدین شاه است.

  • مقبره بداق السلطان

این مقبره در جنوب غربی مهاباد، داخل قبرستان عمومی شهر واقع شده است. این مقبره به یکی از سرداران شاه عباس صفوی (بداق السلطان) تعلق دارد. این مقبره مستطیل شکل بنایی ساده و کوچک است که از دو قسمت ورودی و اطاق اصلی تشکیل شده و بر روی هر کدام گنبدی ساده قرار دارد.

پل

  • پل قطور

پل قطور یکی از پل های مهم و شناخته شده خاورمیانه محسوب می شود. طول آن 448 متر، ارتفاع آن 128 متر و قطر دهانه آن 232 متر است. مصالح عمده این پل فلز و بدنه آن به صورت طاقی بزرگ بین دو دره کشیده شده است.

  • پل پنج چشمه

این پل در 5 کیلومتری ماکو بر روی رودخانه پرآب زنگمار ساخته شده است. پل پنج چشمه از آثار دوره صفوی است و به منظور ایجاد ارتباط بین تبریز - ماکو و همچنین روستاهای اطراف ساخته شده است. این پل که قبلا دارای پنج چشمه بود، اینک چهار چشمه دارد. در اواخر دوره قاجاریه، دو چشمه از چشمه های پل خراب شده و هنگام مرمت و بازسازی، به جای دو چشمه، چشمه ای بزرگتر ساخته و پنج چشمه را به چهار چشمه تبدیل کرده اند.

  • پل خاتون

پل خاتون در 2 کیلومتری جنوب شرقی شهرستان خوی بر روی رودخانه پرآبی در 40 کیلومتری سمت چپ جاده آسفالته خوی - سلماس در سال های 1170 - 1200 ه.ق. به دستور احمدخان دنبلی ساخته شده است. این پل آجری 40/59 متر طول و 70/8 متر عرض و 48/6 متر ارتفاع دارد. پل هفت دهانه بزرگ دارد و قسمت تحتانی آن پایه ها و سیل شکن هایی است که با سنگ هایی نسبتا بزرگ و منظمی ساخته شده است. این پل دهه های گذشته مرمت شده است.

  • پل کسیان

این پل در سه کیلومتری بسطام، در نزدیکی دژ اوراتویی بسطام در دهکده کسیانقرار دارد و در سال 1317 ساخته شده است. پل کسیان بر روی یک سطح سنگی بر روی کف رودخانه آق سوبنا شده است. این پل دارای هشت چشمه با طاق های رومی است.

  • پل باراندوز

این پل دوره قاجاری در حدود پانزده کیلومتری جاده اشنویه - ارومیه، بر روی رودخانه باراندوزساخته شده است. پل باراندوز چهل متر طول، پنج متر عرض، شش چشمه بزرگ با قوس جناقی و پنج چشمه طاق کوچک با طاق رومی دارد. جهت پل شمالی - جنوبی است و پنج پایه دارد. پایه های پل در جهت مخالف جریان آب، دارای آب شکن های مثلثی شکل به اندازه 50/2 متر است.

  • پل قالا تاسیان

این پل در مسیر جاده پیرانشهر - سردشت و در مسیر فرعی روستای بی بی آوابه سپیدار، در قسمت شمالی رودخانه ذاب کوچکساخته شده است. احتمالا نام این پل از نام قلعه ساسانی قاسیان- بقایای آن در قسمت شمالی این پل و به فاصله کمی از آن قرار دارد - گرفته شده است. طول پل پنجاه و پنج متر و عرض آن در قسمت پایین ده متر و در قسمت فوقانی 5/4 متر و ارتفاع آن نیز ده متر است. جهت پل تقریبا شمالی- جنوبی و دارای پنج پایه است.

  • پل قلعه جوق

این پل در جنوب شهرستان ماکو، مجاور قریه قلعه جوقو بر روی رودخانه زنگمار ساخته شده و از آثار دوره صفوی است. پل قلعه جوق ده متر طول، چهار و نیم متر عرض و نه متر ارتفاع دارد. پل دارای یک دهانه بزرگ، یک دهانه کوچک و موقعیت شرقی - غربی است.

  • پل ممیند

این پل در انتهای شرق جلگه سلدوزبر روی رودخانه گدارو در کنار روستای ممیندشهرستان نقده قرار دارد و آن را به دوره صفویه و قاجاریه نسبت می دهند. موقعیت پل و بقایای جاده قدیمی حکایت از یک راه باستانی بین مهاباد، نقده و ارومیه می کند.

  • پل میرزا رسول

پل میرزا رسول در غرب شهرستان میاندوآب و در سه کیلومتری جاده میاندوآب به مهاباد، بر روی رودخانه سیمینه رود ساخته شده است. این پل ظاهرا توسط میرزا رسولدر اوایل دوره قاجار ساخته شد. جهت پل شرقی- غربی، طول آن هشتاد متر و عرض آن 60/4 متر و ارتفاع آن از بستر پل در چشمه وسطی 70/7 متر است.

از دیگر پل های استان می توان پل ساروق در تکاب و پل لیلان چای (پل سرخ) در میاندوآب را نام برد.

امامزاده

  • امامزاده آقا میرهادی(ع)

 در شمال شرق امامزاده سید بهلول خوی، آرامگاهی کوچک ولی مجلل با دو مناره و گنبدی کوچک و آجرهای زیبا و آیینه کاری قرار دارد. این امامزاده مربوط به سید جلیل القدر آقا میرهادی و زیارتگاه عامه مردم است. این بنا بازسازی شده و ساختمان جدیدی روی مقبره قدیمی ساخته شده است. همچنین دری مطلا (زراندود) و کنده کاری شده و مزین به آیات قرآن مجید در ورودی این آرامگاه نصب شده است.

  • امامزاده بکشلو

 این مقبره مدفن امامزادگان محمد و ابراهیم از نوادگان امام موسی الکاظم (ع) است و در روستای برکشلو در 10 کیلومتری شرق شهرستان ارومیه قرار دارد. امامزاده برکشلو از بزرگ ترین و مهم ترین زیارتگاه های مردم استان محسوب می شود و بنای آن مربوط به دوره زندیه و اوایل قاجار است. این مقبره به شکل مستطیل با یک گنبد مرکزی ـ مانند چهار طاقی های دوره ساسانی است و چهار جرز قوس دار دارد و به وسیله گوشواره هایی طاق آن به هشت ضلع تقسیم شده است. در هر ضلع از مقبره یک ورودی با قوس جناقی دیده می شود و در طرفین آن پنجره هایی با قوس هلالی وجود دارد. مصالح به کار رفته در بنای مقبره از سنگ - ازاره تا یک متر - و آجر است. نمای خارجی آن طاق نما و آجرکاری زیبایی دارد. مقبره دارای ضریح زیبا و آب طلا کاری شده است. نمای داخلی مقبره نیز از نظر تقسیم بندی و ترکیبات معماری چشم گیر و خوش تناسب است.

  • امامزاده تازه شهر

 این امامزاده در 5 کیلومتری شهر سلماس قرار دارد و مدفن چهار تن از فرزندان حضرت علی النقی (ع) به اسامی اسحق بن محمود، ابراهیم بن محمد، محمود بن عمر و جعفربن محمد و زیارتگاه عاشقان اهل بیت عصمت و طهارت است. این امامزاده از سده های گذشته زیارتگاه مردم تازه شهر و سلماس بود و پس از زلزله سال 1309 ش دوباره بازسازی شد. مصالح به کار رفته در بنا آجر، سنگ و ملات آهک و گچ است و در داخل باتلاق های جناقی و آجرکاری زیبا تزیین شده است.

  • امامزاده سید بهلول(ع)

 مقبره سید بهلول در محله امامزاده در فاصله 3 کیلومتری مرکزی شهر خوی قرار دارد و مدفن یکی از نوادگان امام علی النقی (ع) است.

  • امامزاده سید یعقوب(ع)

 مقبره امامزاده آقا سید یعقوب در خیابان طالقانی شهرستان خوی قرار دارد. وی در سال 1354 هـ.ق فوت می کند و دوستاندارنش جنازه وی را در منزل مسکونیش در کوچه بیک دفن می کنند و گنبد و بارگاهی روی آن می سازند. به تدریج صحن، حجرات رواق و ضریحی نیز به این بنا افزوده شد و بنای مقبره بعد از راهرو به چهار قسمت تقسیم می شود و یک قسمت محل اسکان زائران است. در سمت شمال مقبره، مسجد شیخ واقع است و با یک پنجره زیبای ارسی از مقبره جدا می شود. از تزیینات مقبره می توان به آیینه کاری دو گنبد و بالای ضریح اشاره کرد که بنای مقبره احتمالا به دوره صفویه تعلق دارد.

شهر تاریخی

  • شهر مادی اندرکش(اندرقاش)

شهر تاریخی اندرکش که بطلیموس آن را داروشاهو راولینون آن را داریاسی نامیده است، در حومه شهرستان مهاباد واقع شده است. دخمه راکا در نزدیکی ویرانه های اندرکش از لحاظ سبک و شیوه حجاری به دخمه های هخامنشی در تخت جمشید و نقش رستم فارس شبیه است.

  • شهر اورارتویی بام فرهاد

 این شهر تاریخی هزاره اول پیش از میلاد در مکانی موسوم به بام فرهاددر ارتفاعات مجاور روستای سنگر در 7 کیلومتری شمال شهر ماکو قرار دارد. این شهر به اقوام اورارتو تعلق دارد و فاقد استحکامات دفاعی است. در شرق شهر یک معبد سنگی متعلق به خدای خالدی(خدای جنگ اورارتوها) به جا مانده است. در میان ارتفاعات اطراف، خانه های عمومی و در غرب شهر سایر تاسیسات همگانی قرار گرفته اند. در حفاری های این شهر تاریخی حصار شهر و یک معبد سنگی نیز کشف شده است. شهر در زمان آبادانی خود حدود 20 هکتار وسعت داشته است و اهالی آن نیز آب مورد نیاز خود را از رودخانه سنگر که از میان شهر می گذشته است، تامین می کرده اند.

کاروانسرا

  • کاروانسراهای خوی

 دو کاروانسرا در شهرستان خوی وجود دارد، یکی در 24 کیلومتری غرب خوی با پلان متفرقه و با مصالحی از سنگ ساخته شده از دوره صفوی و دیگری در 41 کیلومتری غرب خوی با پلان متفرقه و با مصالحی از خشت از دوره قاجار به یادگار مانده است.

  • کاروانسرای ارومیه

 این کاروانسرا در داخل شهر ارومیه قرار دارد. دیوارهای جانبی این بنا از سنگ و طاق پوششی آن از آجر است. این بنا از اتاق های جداگانه ای که با یک در به هم راه دارند، تشکیل شده است و دارای حوض های زیبا و با شکوهی است. نمای خارجی و داخلی این بنا از آجر و سقف اتاق های بزرگ آن قوسی شکل است و درهای آن دارای سقف هلالی است. این بنا دارای پایه های سنگی برای قوس های هلالی است. با توجه به معماری کاروانسرا، این اثر به دوره قاجاریه تعلق دارد.

  • کاروانسرای خان

 این بنا در مجموعه بازار قدیمی شهرستان خوی قرار دارد و هم اکنون حجره های آن مورد استفاده بازاریان است. بعد از این که به دستور احمد خان دنبلیبازار خوی با طرح بازار وکیل شیراز ساخته شد، این کاروانسرای نیز در کنار آن شکل گرفت و به نام بانی آن خانخوانده شد. کاروانسرای خان در ضلع غربی بازار قدیمی و مشرف بر خیابان طالقانی است. این کاروانسرا به شکل چهار ایوانی ساخته شده بود و اکنون فقط دو ایوان آن در شمال و شرق باقی مانده است. این ایوان ها دارای آجر کارهای مشبک بسیار زیبایی از آجر قرمز رنگ است. در داخل طاق ها، تزیینات آجر کاری به شکل ستاره دیده می شود. حوض نسبتا بزرگی از سنگ نیز در وسط کاروانسرا قرار دارد.

  • کاروانسرای شاه عباسی

 این کاروانسرا در فاصله سی کیلومتری شهرستان خوی، در جاده خوی به چالدران و در ابتدای جاده ورودی روستای قوردیک علیاقرار دارد. نقشه این کاروانسرا به صورت مربع است و امروزه قسمت هایی از دیوار و شکل کل آن دیده می شود. این کاروانسرا احتمالا در دوره صفویه ساخته شده است. مصالح به کار رفته در بنای آن، آجرهای چهار گوش، سنگ های تراش خورده منظم و ملات آهک با دانه بندی شن و ماسه است. کاروانسرای شاه عباسی به دلیل قرار گرفتن در یک موقعیت مناسب در جاده ابریشم از کاروانسراهای مهم منطقه به شمار می رفت.

  • کاروانسرای قطور

کاروانسرای قطور در فاصله چهل و یک کیلومتری شهرستان خوی و در نزدیکی روستای آلمالو، در کنار رودخانه قطور چای قرار دارد و هنوز شکل کلی و ساختمان آن سالم مانده است. با توجه به کوهستانی بودن منطقه، مصالح به کار رفته در کاروانسرا، قلوه سنگ با ملات آهک با دانه بندی درشت است. این کاروانسرا احتمالا به دوره صفویه تعلق دارد.

  • کاروانسرای میرزا هاشم

در مجموعه بازار قدیمی خوی و به فاصله کمی از کاروانسرای خان، کاروانسرای میرزا هاشم قرار دارد. یک در ورودی این کاروانسرا از بازار، در دیگر از تیمچه میرزا هاشم و سومین در نیز مشرف به پارکینگ اختصاصی واقع در سمت غربی ورودی است. میرهاشم از بازرگانان معتبر و معمر خوی بود. حیاط کاروانسرا تقریبا هشت ضلعی و دارای چهار ایوان بود. هم اکنون سه ایوان آن با آجر چینی بسیار زیبا باقی مانده است. این کاروانسرا احتمالا توسط میرهاشم بازرگان در اوایل سلطنت قاجار ساخته شد.

  • کاروانسرای چیت سازان

 عباس میرزا نایب السلطنهدر اجرای برنامه های اصلاحی خود یک کارگاه ماهوت بافی در خوی ایجاد کرد و بعد از بستن پیمان گلستان دستگاه های مورد نیاز را از روسیه خریداری و به خوی آورد. محل کارگاه در جایی بود که بعدها به کاروانسرای چیت سازان معروف شد. این کاروانسرا در چهار دهم ربیع الاول سال 1336 هـ.ق طعمه حریق بلشویک های روسیه شد. در حال حاضر حجره های آن مورد استفاده بازاریان است.

بازار

  • بازار خوی

 بازار خوی که بازمانده بازار وسیع و قدیمی خوی است، در ضلع شرقی شهر و به موازات خیابان های طالقانی و انقلاب قرار دارد. این بازار و همچنین دروازه سنگی، بقایای به جا مانده دیوار حصار شهر قدیم خوی و خندق پشت آن، مجموعه کاملی از سبک شهرسازی دوره اسلامی در دوره های افشاریه، زندیه، قاجاریه، اوایل پهلوی و معماری دوره خاندان دنبلی را نشان می دهد. این خاندان در خوی بناهای بسیاری ساخته اند. بازار خوی نیز به مرور دچار دگرگونی شد، ولی آنچه که به جای مانده با ارزش و قابل توجه است. راسته بازارهای سر پوشیده، چهار سوهای خوش ترکیب و سراهای نسبتا بزرگ و جالب، شکل خوبی به آن داده است. با توجه به ویژگی های معماری و اقلیمی، بازار خوی نیز مانند بازارهای اصفهان، کرمان، اراک فاقد تزیینات خاص گچ بری، کاشی کاری و کتیبه است. تنها در بعضی قسمت ها خصوصا در چهار سوهای آن نظم و دقت قابل توجهی در کار برد و رگه چینی آجر به کار رفته است. مصالح به کار رفته در بازار خوی سنگ و آجر و ملات آن گچ و خاک است. در بعضی از قسمت های بنا - به ویژه در چهارسوها - نمای سنگی به چشم می خورد. در قسمت پی نیز از سنگ استفاده شده است.

  • بازار ارومیه

 بازار قدیمی شهر ارومیه در مجموعه بافت قدیمی و در گوشه جنوب شرقی شهر قرار دارد. در بازار ارومیه هر راسته و بخشی، از سبک و شکل خاص دوره ساخت خود پیروی کرده است. علیرغم تنوع شکل طاق ها، چشمه ها و گنبدها، مجموعه بازار سادگی ویژه ای دارد. قدیمی ترین بخش های باقیمانده این بازار از دوره صفویه به یادگار مانده است. حمام های آن نیز به دوره زندیه و قاجاریه مربوط است. عمده مصالح این بنای عظیم از آجر است.

  • بازار قدیمی خوی

 بازار خوی در ضلع شرقی شهر و به موازات خیابان های طالقانی و انقلاب قرار دارد و از آثار قرن چهارم ه. ق است. آثاری از دوره های صفویه، زندیه و قاجاریه در پیرامون آن، به جا مانده است. بازار خوی از چند راسته بازار سرپوشیده، سراها و سوق های قدیمی تشکیل شده است. ویژگی های معماری بازار خوی درسادگی، نظم و دقت در رگه چینی آجرها و تبعیت دقیق از شرایط اقلیمی خوی است. ابن حوقل در سال 346 ه.ق از این بازار نام برده است.

بقعه

  • بقعه ایوب انصاری

این بقعه در بالای کوهی به همین نام در سیزده کیلومتری جنوب شهرستان تکاب قرار دارد. بنای بقعه مستطیل شکل است و در تمام قسمت های آن سنگ قلوه، لاشه سنگ و ملات ماسه و آهک به کار رفته است. تنها در ورودی بنا در قسمت جنوب شرقی آن قرار دارد. در قسمت های مختلف نمای خارجی آثار قشری از گچ و آهک دیده می شود. بنا از سه قسمت اصلی دهلیز یا کفش کن، چهار طاقی و مقبره تشکیل شده است. دهلیز در غرب این مجموعه واقع شده و مستطیل شکل است. سقف بندی آن به صورت پوشش خرپشته ای است. این پوشش متعلق به معماری ایران پیش از اسلام است. چهار طاقی دارای چهار قوس گهواره ای و همچنین فیل گوش هایی است که تعبیه گنبد عرقچینی را آسان تر می نماید.

  • بقعه دیزج تکیه

 این مقبره مدفن یکی از نوادگان امام موسی الکاظم (ع) است و در پانزده کیلومتری جنوب شرقی شهر ارومیه قرار دارد. بنای این بقعه از آجر ساخته شده و مربوط به دوره قاجار است و سقفی شیروانی دارد. بنا به صورت چلیپا ساخته شده و برای زیباتر کردن فضای داخلی آن از کادر بندی و مقرنس کاری نیز بهره جسته اند.

  • بقعه ذهبیه

 بقعه ذهبیه در کوی کامران در جنوب غربی میدان بسیج شهرستان خوی واقع است. حیاط بقعه با در چوبی بزرگ در سمت شمالی کوچه کامران قرار دارد. بنای بقعه نیز در سمت غرب حیاط قرار گرفته و در نزد مردم به ذهبی مسجدی معروف است. ساختمان بقعه دارای دو در اصلی است. در چهار لنگه آهنی به حیاط ساختمان باز می شود و در چوبی قدیمی به راهروی سرپوشیده و پس از آن به صحن اصلی بقعه که شش نفر از اقطاب ذهبیه در آن مدفون هستند، منتهی می شود. با توجه به شکل ظاهری و مصالحی که در ساختمان آن به کار رفته است می توان گفت بنا به دوره قبل از قاجار تعلق دارد. بنا فاقد هر گونه تزیینات است و تنها در دیوارهایش طاقچه هایی با گچ کاری ساده و تصویر ذهبیه دیده می شود.

حمام

  • حمام آخوند

 حمام آخوند در خیابان امام واقع در بازار مرکزی شهر ارومیه قرار دارد و متعلق به دوره قاجاریه است. مصالح به کار رفته در این بنا شامل سنگ لاشه و آجر و ملات بین آن ها ماسه و آهک است. نقشه این بنا منظم نیست و از دو گنبد مرکزی - گنبد گرم خانه و گنبد رختکن - شکل گرفته است. طاق های به کار رفته در حمام از نوع جناقی است.

  • حمام خان بیگ

 حمام خان بیگ در حومه شهر قره ضیاءالدین و در کنار جاده منتهی به روستای چورس در اطراف زمین های کشاورزی قرار دارد. این حمام در دوره قاجاریه ساخته شد و مخصوص خوانین بود و مردم عادی تنها در بعضی از روزهای سال حق استفاده از آن را داشتند. آب حمام از رودخانه ای در حوالی بنا تامین می شد. حمام مستطیل شکل و دارای دو در ورودی در ضلع غربی است. یکی از درها به قسمت های خصوصی و در دیگر به دو تالار عمومی حمام راه داشت.

  • حمام ماکو

 در حفاری های باستان شناسی در شهر ماکو در سال 1380ش، حمامی سر از خاک بیرون آورد که در نوع خود جالب و کم نظیر است. این حمام از رختکن، گرمخانه، سربنیه و دیگر قسمت ها تشکیل شده است. رختکن این حمام دارای سکوهای مرمری به همراه کفشکن های کوچک جناقی در زیر آن ها است. ابعاد حمام چندان بزرگ نیست، اما به لحاظ هنری در خور توجه و تحسین است. در میان رختکن حوض تعبیه شده است. سقف رختکن از بین رفته است، اما در حین خاک برداری مقدار زیادی آجر به دست آمد که احتمالا مربوط به سقف گنبدی حمام بودند. این سقف بر روی هشت ستون سنگی از نوع بازالت (مرمر سیاه) آتشفشانی، با ته ستون های تراش خورده زیبا قرار داشت. پس از رختکن، گرمخانه قرار دارد. فضای داخلی حمام کاملا هندسی و قرینه است و حوضی در کف آن تعبیه شده است که آب سرد حمام را تامین می کرد. آب گرم نیز از حوضچه مرمرینی که به صورت قرینه تعبیه شده است، تامین می شد. کف حمام نیز آب رودهایی داشت که پس آب را به بیرون از حمام منتقل می کرد. این حمام زیبا احتمالا در دوره قاجاریه ساخته شده است.

دیگر حمام های تاریخی استان عبارت اند از: حمام میرزا رسول در مهاباد، حمام شیخ در سلماس، حمام قدیمی سردشت، حمام ایل در خوی، حمام قپان در شاهین دژ، حمام پورناک در پلدشت، حمام تجلی در ارومیه، حمام محمد بیگ در خوی، حمام امامزاده در خوی، حمام قراچه در ارومیه، حمام فیرورق در خوی و حمام علی مصطفی در ارومیه.

مسجد

  • مسجد جمال آباد (سنگی)

مسجد روستای جمال آباد سراب ستون های منقش سنگی عظیم و سقف چوبی دارد. ارتفاع ستون ها با پایه و سر ستون 536 سانتی متر است که با نقش و نگار و کتیبه های متعدد زینت یافته است. این مسجد منبر مشبک چهار پله بسیار زیبایی دارد که از شاهکارهای هنر چوبی اسلامی به شمار می رود که به سبک کارهای چوبی دوره تیموری و صفوی ساخته شده است.

  • مسجد کبود (گوی مسجد)

 این بنا از آثار ترکمانان قره قویونلو است که در سال 870 هجری قمری بنا شده است. بنای مسجد در زلزله سال 1192 هجری قمری تخریب شد و تنها سردر آن باقی مانده که از لحاظ معماری فوق العاده جالب توجه و شگفت انگیز است. بنای مسجد کبود از سال 1310 به بعد مورد توجه قرار گرفت و در سال های 1318 و 1319 شمسی و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی سردر شمالی آن نوسازی و بازسازی شد.

  • مسجد جامع مرند

 این مسجد ظاهرا در آغاز یکی از آتشکده های دوره ساسانی بود که طی تحولات تاریخی به کلیسا تبدیل شده و پس از پیروزی کامل مسلمانان در قرن سوم هجری قمری، به مسجد تبدیل شده است. بنای بسیار بزرگ مسجد و طاق ها و گنبدهای آجری آن بسیار جالب توجه است. محراب مسجد به ابوسعید بهادرخان (731 ه.ق ) منسوب است که با گچبری های زیبا و کتیبه های کوفی و نقوش جالب عصر مغول تزیین شده است.

  • مسجد سید الشهداء

 این مسجد در ضلع شمالی خیابان انقلاب واقع شده و از آثار دوره قاجار است. شکل مسجد مستطیل است و تا ارتفاع 60 سانتی متر با سنگ و بقیه آن با آجر ساخته شده و شبستان یک طبقه دارد. ستون های شبستان سنگی و از نظر نظم و دقت در کاربرد آجر، بسیار جالب توجه است. تزیینات آجری نمای داخلی گنبدهای سقف پوش و گوشواره های آن نیز بسیار جالب و دیدنی است.

  • مسجد سردار

 مسجد سردار یا ساعتلو در خیابان امام و در امتداد راسته غلام خان واقع شده است. این مسجد در دوره قاجار ساخته شده است. وی در سال 1330 ه.ق ساعت بزرگی را بالای ورودی آن نصب کرد و لذا این مسجد به نام مسجد ساعتلو نیز معروف شد. شبستان بزرگ و مستطیل شکل این مسجد 22 متر طول و 18 متر عرض دارد. در گوشه جنوب شرقی شبستان، 12 ستون سنگی هشت ضلعی وجود دارد که سر ستون های آن به شیوه مقرنس تراش داده شده و زیبایی خاصی به مسجد بخشیده است. در انتهای شبستان بزرگ، شبستان کوچک قرار دارد که ابعاد طول و عرض آن 12*10 متر ولی ساده و بدون تزیین است.

  • مسجد جامع

 این مسجد که در وسط بازار قدیمی شهر ارومیه قرار دارد، بارها مورد مرمت قرار گرفته و شامل آثاری از دوره های مختلف است: شبستان گنبددار قدیمی آن به احتمال قریب به یقین به دوره سلجوقیان (قرن ششم به بعد) تعلق دارد. محراب داخل شبستان گنبددار که گچبری نفیسی دارد، در تاریخ 676 ه. ق در زمان حکومت ایلخانیان ساخته شده است. چهل ستون قدیمی متصل به شبستان گنبددار که در خاکبرداری از کف آن مقداری اشیاء شکسته متعلق به دوره ایلخانیان به دست آمده است. این چهل ستون چندین بار مرمت شده است. حجره های قدیم اطراف صحن مسجد که به اوایل زندیه مربوط است و سنگ نوشته آن نیز زمان احداث آن را تاریخ 1184 ه. ق نشان می دهد. قسمت های نوساز اطراف صحن که در دهه های اخیر صورت گرفته است، کتیبه های کوفی دور گنبد و گچبری محراب از مهم ترین عوامل تزیینی مسجد است.

  • مسجد اعظم

این مسجد در خیابان عسگر آبادی، جنب بازار و میدان گندم فروشان واقع شده است. نام قبلی این مسجد، بازار باش بود. شبستان و صحن داخلی مستطیل شکلی دارد که در وسط آن گنبد اصلی بر روی هشت پایه و ستون مرمری سفید استوار شده است. محراب مسجد نیز با کاشی های الوان و آیات قرآن به طرز بسیار بدیعی، تزیین یافته است. در چهار گوشه سقف مسجد، چهار گنبد کوچک هشت ضلعی بدون پایه و ستون تعبیه شده است. مسجد اعظم دو در ورودی دارد که بر بالای هر کدام مناره ای است که با گلدسته و کاشی های لعابی سبز و زرد تزیین یافته است. این مسجد در تاریخ 1351 شمسی تجدید بنا شده است.

  • مسجد مطلب خان

 مسجد مطلب خان خوی در مرکز شهر خوی واقع شده است. این مسجد در دوره ایلخانی ساخته شده و پس از ویرانی در اوایل دوره قاجار تجدید بنا شده است. این مسجد شبستان بزرگ رو باز مربع شکل دارد که دور تا دور آن را حجره های دو طبقه و شاه نشین های رفیع و ایوانی عظیم احاطه کرده است. قسمت فوقانی شاه نشین، بالای محراب و ورودی شبستان با مقرنس های درشت گچی تزیین شده است.

  • مسجد ملا حسن

 این مسجد در خیابان انقلاب روبروی مسجد سیدالشهدا قرار دارد. در سال 1316 هجری قمری ساخته شده است. هشتی و سالن شبستان مسجد دو ردیف ستون سنگی زیبا دارد. در ضلع شرقی ورودی مسجد، مناره آجری نسبتا عریضی احداث شده است. تزیین گنبدهای پوشش از نظر کاربرد آجر، فوق العاده جالب توجه است. نورگیرهایی در اطراف دهانه گنبدهای ضلع شمالی شبستان وجود دارد. هشتی ورودی نیز طاق نماهای رسمی بندکشی شده و گنبدی آجری دارد.

  • مسجد جامع بوکان

 این مسجد در بخش مرکزی و قدیمی شهرستان بوکان و در کنار تپه قدیمی مشهور به تپه قلعه سردار قرار دارد. این مسجد 16 گنبدی با طول و عرض 30×25 متر روی 9 ستون احداث شده است. شش ستون اولیه آن از سنگ های آهکی تراشدار است و معمار این مسجد مرحوم علی اصفهانی از معماران ماهر و چیره دست آن زمان است.

  • مسجد حمامیان

 این مسجد در کنار قریه حمامیان در شهرستان بوکان قرار دارد. بقایای مدرسه قدیمی حمامیان و وضوخانه آن همچنان سالم به جای مانده است. مسجد با نقشه مربع شکل و به صورت تک گنبدی با مصالح سنگ لاشه ای و آجر چهارگوش در بدنه و گنبد پوششی به صورت دو لایه بنا شده است. بعد از احداث بنای مسجد، مدرسه ای در جوار آن ساخته شد و در فاصله 30 متری آن نیز وضوخانه ای در ضلع شمال غربی مسجد احداث شد. موسس این مسجد مرحوم محمود آقایی ایلخانی زاده و معمار آن مرحوم معمارباشی مراغه ای است.

  • مسجد داش آغلیان

 این مسجد در کوچه امیر دیوان شهرستان خوی قرار دارد و از مساجد آباد و دایر این شهر به شمار می رود. مساحت ساختمان مسجد در حدود چهار صد متر مربع است. سقف این مسجد بدون ستون چوب پوش است، همین امر یکی از ویژگی های معماری این مسجد محسوب می شود. بامی شیروانی سقف آن را می پوشاند. این مسجد دارای ایوانی با چهار ستون چوبی است. سر ستون ها کنده کاری شده اند. ستون های ایوان و رواق مسجد را به سه قسمت تقسیم کرده است. در بنای مسجد از چوب، سنگ و آجر استفاده شده و بعد از پی ها، آجرها با ملات آهک و شن روی هم چیده شده اند. از جمله تزیینات این بنا گچ بری ساده ای است که در سراسر دیوارها با خطوط موازی به اندازه تقریبی پنجاه سانتی متر به چشم می خورد. بالای این در، لوحه ای به ابعاد تقریبی 90×60 سانتی متر دیده می شود که حاوی نوشته هایی در چهار ستون است و متاسفانه به خاطر فرسایش آن خوانده نمی شود. در این مسجد، سنگی به نام داش آغلیان وجود دارد. این سنگ در محفظه ای نگهداری می شود و مورد احترام و زیارت مردم است.

  • مسجد سردار (ساعتلو)

 مسجد سردار در خیابان امام و در امتداد راسته غلام خان ارومیه قرار دارد. این مسجد در دوره قاجار توسط عبدالصمدخان پدرآقاخان جد اعظم عظیم السطنه سردار ساخته شد. وی در سال 1330 هـ.ق ساعت بزرگی را بالای ورودی آن نصب می کند، به همین خاطر به این مسجد، مسجد ساعتلو نیز می گویند. این مسجد از دو قسمت مجزا تشکیل شده است که قسمت اصلی و مهم مسجد را شبستان بزرگ آن تشکیل می دهد. شبستان دارای طراحی مستطیل شکل به طول 12 و به عرض 18 متر است، گنبد این شبستان روی 12 ستون سنگی هشت ضلعی قرار دارد. سرستون های آن به شیوه مقرنس تراش داده شده و زیبایی خاصی به این مسجد بخشیده است. انتهای شبستان بزرگ، شبستان کوچک قرار دارد که با یک ورودی به داخل شبستان اصلی راه دارد. در انتهای شبستان بزرگ (قسمت غربی) که متصل به شبستان کوچک است، با تخته کوبی حدود یک فرش انداز را به صورت بالکن چوبی برای استفاده بانوان در آورده اند. از دیگر تزیینات مسجد می توان به کاشی های هفت رنگ با نقوش گل و بته به رنگ های زرد، صورتی، آبی، سبز و سفید اشاره کرد. محراب زیبای مسجد در داخل یکی از طاق نماهای ضلع جنوب شبستان قرار دارد. این محراب با کاشی های هفت رنگ به زمینه زرد با نقوش گل و بته به رنگ های آبی، صورتی، سفید و قهوه ای آرایش شده و آیه الکرسی در داخل یکی از حاشیه های دور محراب دیده می شود. تاریخ مرمت این مسجد به تاریخ 1330 هـ. ق در گوشه محراب آمده است.

  • مسجد سیدالشهداء

 این مسجد قاجاری در بخش مرکزی شهرستان خوی، در ضلع شمالی خیابان انقلاب قرار دارد. ساختمان مسجد شامل شبستانی یک طبقه با سه فرش انداز و یک راهروی ورودی است. ترکیب و تناسب تالار و دالان ورودی بسیار هماهنگ و تزیینات آجری در داخل گنبدهای سقف و گوشواره های مربوطه بسیار جالب توجه است. این مسجد هشت ستون تراشیده سنگی و پانزده طاق گنبدی شکل دارد. در ساختمان مسجد از دو نوع مصالح استفاده شده، تا ارتفاع شصت سانتی متری از سنگ و از این قسمت به بعد با آجر ساخته شده است. این مسجد دارای تزیینات آجری در گنبد، سقف و گوشواره هایی با طرح لوزی مدور، ستاره و رسم تزیین های هندسی است. در سنگ نوشته ای که در انتهای ورودی مسجد نصب شده، ترکیب یا غفور یا وودود دیده می شود که با احتساب حروف ابجد برابر 1323 هـ. ق است و تاریخ خود سنگ نوشته اول رمضان1327 هـ. ق را نشان می دهد.

  • مسجد شیخ

 یکی دیگر از مساجد آباد و قدیمی شهرستان خوی مسجد شیخ است که در خیابان طالقانی و تقریبا رو به روی بازار قدیمی این شهر قرار دارد. این مسجد در سال 1238 هجری قمری توسط حسین خان بیات ماکویی جهت اقامه نماز <حاج شیخ محمد نمازی خویی> ساخته شد. با اینکه بیش از صد و پنجاه سال از ساخت این بنا می گذرد ولی هم اکنون از مساجد دایر است. این مسجد نام خود را از عالم برجسته حاج شیخ محمد گرفته است. چون وی همواره در حال نماز خواندن بود به همین جهت نمازی لقب گرفته بود. در سال 1238 مسجدی در جنب مدرسه نمازی مسجد شیخ توسط حسین خان احداث شد تا مرحوم حاج شیخ محمد نمازی، نمازش را در آنجا اقامه نماید و از آن به بعد این مسجد به نام مسجد شیخ معروف شد. ساختمان مسجد ساده و بدون تزیینات است. در رواق آن چهار ستون سنگی وجود دارد و شش گنبد آجری سقف مسجد را می پوشاند. ورودی مسجد از سمت خیابان به حیاط راه دارد و ورودی دیگری نیز در کوچه مقبره است. بر سر در این ورودی لوحه ای از مرمر دیده می شود. درکاشیکاری هلال یکی از پنجره های حیاط، تاریخ 1396 هجری قمری آمده است. محراب مسجد با مقرنس های گچی و گچبری آیاتی از کلام الله مجید تزیین شده است.

  • مسجد چورس

 این مسجد در شمال شرقی روستای چورس از توابع چایپاره شهرستان خوی قرار دارد. این روستا در هفت کیلومتری جنوب شرقی بخش قره ضیاءالدین و شمال شرقی شهرستان خوی واقع شده است. نقشه مسجد به شکل مربع است. مسجد صحن ندارد و شبستان آن دارای چهار ستون سنگی تراشیده با سر ستون هایی با نقش ساده است. پوشش سقف مسجد به صورت طاق و گنبد است. محراب مسجد با اندود گچی به شکل ایوان که در دو طرف آن دو طاق کوچک وجود دارد، دیده می شود. مصالح عمده به کار رفته در این بنا سنگ و آجر است. نمای بیرونی مسجد در چهار ضلع آن دارای طاق نماست.

  • مسجد مناره

 این مسجد در محله امیر نظامی ارومیه واقع شده و مناره آجری بلندی دارد که در دوره قاجار ساخته شده است. مسجد از دو قسمت زیرزمین و یک سالن بلند تشکیل شده است. نمای خارجی مسجد تزیینات زیبایی دارد. حاشیه قسمت انتهایی آن نیز با یک نوار کاشیکاری شده از جنس کاشی های هفت رنگ تزیین شده است. استفاده از آجرهای مربع کوچک لعابدار در حد فاصل بندهای مناره مسجد، به صورت مارپیچ جلوه خاصی ایجاد کرده است، قسمت فوقانی مناره نیز با کاشی های هفت رنگ حاشیه سازی شده است.

  • مسجد جامع مهاباد

 این مسجد در خیابان حافظ قرار دارد و از آثار دوره صفوی است. بنای این مسجد از حیث توازن طاق ها، گنبدهای خشتی، شبستان ستون های سنگی و حجره های پیرامون، از زیباترین بناهای تاریخی استان به شمار می رود این مسجد 18 گنبد و 18 ستون دارد.

کلیسا

  • کلیسای حضرت مریم

 این کلیسا در سی و دو کیلومتری غرب شهر ارومیه در بخش ترگور در روستای ماوانا قرار دارد. دیوارهای جانبی کلیسا با سنگ های لاشه تراش دار و منظم ساخته شده است. این کلیسا در باغ نسبتا بزرگی در محوطه قدیمی چهاربخش ارومیه قرار دارد، در قرن هفتم میلادی و در اواخر دوره ساسانی ساخته شده است. ساختمان کلیسا طرح مستطیل دارد. اتاقی درسمت راست ورودی و اتاقی برای تعمید در صحن ضلع جنوبی دارد. حالت اتاق ها و گنبد با وجود ارتفاع بسیار کم بسیار جالب توجه است. سالن اصلی دارای سه گنبد از نوع کم خیز است که در انتهای آن، محراب کلیسا قرار گرفته است. ناقوس کلیسا درسر در آن تعبیه شده است.

  • کلیسای مهلذان

 این کلیسا در فاصله 8 کیلومتری شمال شهرستان خوی به طرف تبریز و در قریه مهلذان واقع شده است. قدمت این کلیسا را به دوره مغول یا صفوی نسبت می دهند. مصالح به کار رفته در این بنا از پی تا شروع گنبد از سنگ و گنبد آن نیز از آجر است. جبهه خارجی آن ساده ولی جبهه داخلی آن اندود گچ دارد. بر روی گچکاری قسمت محراب کلیسا بقایای نقاشی های مذهبی به چشم می خورد.

  • کلیساهای مارخنه و سوروپ نشان

 این کلیساها در روستاهای جمال آباد بر سر راه گردنه و پادگان قوشچی واقع شده اند. کلیسای مارخنه به آشوری های روستای جمال آباد تعلق دارد و به ابنیه مذهبی مسیحیان دوره ساسانی شبیه است. این بنا تاق ها و تاق نماهایی با طرح بیضی دارد و مصالح آن عمدتا از سنگ است. جبهه خارجی آن غیر از مجسمه سنگی قوچی، تزیینات دیگری ندارد. جبهه داخلی کلیسا نیز با اندود ساده گچ پوشش داده شده است. کلیسای سورپ نشان به مسیحیان ارمنی تعلق دارد و با توجه به سبک معماری دیوارهای جانبی، محراب و اتاق های طرفین به قرن هفتم ه. ق مربوط است.

  • کلیسای مارقوریاقوس (جهودلر داغی)

 این کلیسا در حومه شهر ارومیه بر دامنه کوه مارقوریاقوس واقع شده است. بنای این کلیسا را به دوره ساسانی نسبت می دهند. کلیسای مارقوریاقوس به شکل مکعب مستطیل است و حجمی ساده دارد. فضای تاقدار، محراب و اتاق های جانبی آن کلا با آجر ساخته شده اند و فاقد هر نوع تزیینات می باشد.

  • کلیسای مارسرکیس

 این کلیسا در دامنه کوه سیر در 12 کیلومتری غرب شهرستان ارومیه واقع شده است. کلیسای مارسرکیس در زمان ساسانیان، به دستور شیرین زن مسیحی خسرو پرویز پادشاه ساسانیان، بنا شده است. این بنا دو سالن دارد که به وسیله دخمه ای به هم اتصال یافته اند. یکی از دخمه ها محل وعظ و دیگری محل نیایش و دعاست.

  • کلیسای ننه مریم

 این کلیسا که به نام کلیسای شرق آشوری نیز خوانده می شود، بین خیابان های قدس دانش، کاشانی و امام ارومیه واقع شده و صحن نسبتا بزرگی دارد. بخش قدیمی و اکثر ساختمان های کلیسا در ضلع شمالی صحن واقع شده اند. این کلیسا که بارها تعمیر شده است. از آثار قرون اولیه میلادی است. درسال های 1342 و 1343 شمسی نیز برج جدیدی به کلیسا اضافه شد و ساختمان کلیسا نیز مرمت شد.

  • کلیسای سوروپ سرکیس

 این کلیسا در محل قدیمی امامزاده شهرستان خوی قرار دارد. قدمت این کلیسا به قرن چهارم میلادی می رسد. شکل خارجی کلیسا مکعب مستطیل است. در داخل آن شش ستون سنگی وجود دارد. کف داخلی کلیسا گودتر از کف خارجی است و دیوارهای آن بسیار ضخیم است. همچنین 8 روزنه کوچک از سمت جنوب و شمال، 3 روزنه از شرق و یک پنجره کوچک از مغرب به بیرون کلیسا مشرف است. این بنا در فهرست آثار فرهنگی به ثبت رسیده است.

  • کلیسای زورزور (بارون)

 این کلیسا در مجاورت روستای بارون در داخل دره رودخانه زنگار قرارداشت که به منظور پیشگیری از خرابی با دقت بسیاری به بالای کوه منتقل شد این کلیسا به قرن دهم میلادی تعلق دارد. بنای کلیسا طرحی صلیب وار دارد و ساختمان آن در نمای خارجی و داخلی سنگ های تراشدار منظم و بدون بند ملات دارد. جبهه داخلی آن دارای 4 تاق با قوس های بیضی شکل و 4 نورگیر کوچک در چهار ضلع و گنبدی از نوع عرقچین نیم دایره ای است که قسمت بیشتر آن فرو ریخته است.

  • کلیسای فنایی

 این کلیسا در حومه شهرستان خوی، در روستایی به همین نام و در میان خانه های روستایی قرار دارد. این بنا از قلوه سنگ و سنگ لاشه ساخته شده و قوس های جناغی آن از آجر و پوشش های گنبد آن سنگی است و محرابی به طرف شرق دارد.این کلیسا از نظر معماری و نقوش ترسیمی در محراب، با بنای کلیسای مهلذان هم خوانی دارد و تعلق آن را به دوره صفویه تایید می کند. این نقوش که در اندود گچ به کار رفته است عمدتا نقوش اسلیمی گل و بوته است. طرفین محراب نیز دارای مقرنس کاری زیبایی است.

از دیگر کلیساهای استان می توان به قره کلیسا (طاطاووس)، کلیسای قره باغ، کلیسای مار توما (بالولان)، کلیسای مار دانیال، کلیسای مارگیورکیس (گلپاشین)، کلیسای ماریوخنه (گولان)، کلیسای مهلذان، کلیسای هفتوان و کلیسای وانگ خسروآباد اشاره نمود.

 

موزه

  • میزه ارومیه
  • موزه تاریخ طبیعی
  • موزه میاندوآب

قلعه

  • قلعه دختر (قیزقلعه)
  • قلعه شای (پوشتو)
  • قلعه هلاکوخان
  • بخشی قلعه
  • قلعه روستای بردوک
  • قلعه بسطام، قریه ضیاءالدین
  • قلعه بلورآباد، قریه ضیاءالدین
  • قلعه دم دم
  • قلعه سیاه
  • قلعه تخت سلیمان
  • قلعه تبت
  • قلعه اسماعیل آقا
  • قلعه کاظم داشی (کاظم خان)
  • قلعه کوراوغلی
  • قلعه کوه پیر چاووش

غار

  • غار راکاد
  • غارهای زیرزمینی کوه قارنی یاروق
  • غار میرداوود
  • غار کرفتو
  • غار کهریز
  • غار فقرقا
  • غار چاه زندان
  • غار بورنیک بزرگ
  • غار بورنیک کوچک

یخچال

  • یخچال دوقوز پله
  • یخچال اغول بیگ
  • یخچال دوقوزپله (نه پله)
  • یخچال چورس

کاخ، عمارت، ساختمان

  • کاخ باغچه جوق
  • عمارت چهار برج
  • عمارت کلاه فرنگی
  • ساختمان شهربانی
  • ساختمان بانک ملی ماکو
  • ساختمان جهاد دانشگاهی
  • ساختمان شهربانی ارومیه
  • ساختمان شهربانی ماکو
  • ساختمان شهرداری ارومیه

خانه

  • خانه سنگی جمال خان تیموری
  • خانه صفرعلی خان
  • خانه علی خان بیات
  • خانه کبیری
  • خانه یوسفی

غذاهای محلی

سفره آذربایجانی، سفره ای رنگین با فرهنگ غذایی دیرینه است. در این سفره به مقتضای محیط، انواع گوناگونی از غذاها فراهم می شود. صبحانه ای با ده ها نوع مربا، قایماق، انواع نان تازه و سنتی کماج و نان روغنی و... و نهار و شام با انواع دیگری از غذاهای گوشتی و بی گوشت و سبزیجات و ترشیجات فراهم می شود. از آن جمله می توان به انواع آش (آش شیر، آش دوغ، رشته، آش انار، یوقورت آشی) انواع کوفته (کوفته تبریزی، کوفته فرنگی، کوفته ترکی) قیقاناق، بادمجان شکم پاره، دلمه سیب زمینی، کوکوی بادمجان، خشیل، چغیرتما، یتیمچه محلی، املت اسفناج، باستیرماپلو، چلوکباب، کباب ترکی، بزباش و همچنین به ده ها نوع خورشت و شوربا اشاره کرد.


موسیقی محلی

استان آذربایجان غربی به تبع تنوع و ترکیب قومی، دارای انواع مختلف موسیقی بومی است. موسیقی بومی آذری ها عمدتا در وجود عاشیق ها خلاصه می شود. عاشیق های معاصر آذربایجان، وارث گنجینه عظیم هنر و ادبیات تاریخی اسلاف خویش هستند و سروده های استادانه و داهیانه خود را با ایده های بشر دوستانه و با حفظ سنن هنر عاشیقی در میان مردم رواج می دهند و در مجالس عروسی و جشن ها حاضر می شوند و از این راه معیشت روزانه خود را نیز تامین می کنند. ارمنی ها و کردهای استان نیز موسیقی جالب توجهی دارند.


صنایع دستی

انواع صنایع دستی و سوغاتی های استان آذربایجان غربی عبارتند از: فرش، گلیم، جاجیم، انواع صنایع چوبی، نقاشی روی چرم، انواع صنایع دستی بافتنی، حصیر، سبد و انواع شیرینی و نقل.


روستاهای هدف گردشگری

نام روستا

شهرستان

مارمیشو

ارومیه

سهولان

مهاباد

قاسملو

ارومیه

قره کلیسا

چالدران

شلماش

سردشت

گورچین قلعه

ارومیه

خانقاه

بوکان

بند

ارومیه

بسطام

خوی

نصرت آباد

تکاب

سوله دو گل

ارومیه

امامزاده بکشلو

ارومیه

باغچه جوق

ماکو

برآورد سطح، تولید و عملکرد در هکتار محصولات زراعی استان در سال زراعی 89-1388

                  ((واحد: هکتار - تن - کیلوگرم))

نام محصول سطح تولید عملکرد
آبی دیم جمع آبی دیم جمع آبی دیم
غلات گندم

103595

323799

427394

319753

417683

737436

3086/6

1290

جو

11234

27999

39233

27449

34803

62252

2443/3

1243

شلتوک

70

70

280

280

4000

ذرت دانه ای

3436

0

3436

23327

0

23327

6788/9

0
جمع

118335

351798

470133

370809

452486

823295

- -
حبوبات نخود

1121

86616

87737

1007

40550

41557

898/6

468/2

لوبیا

710

0

710

1056

0

1056

1487/4

0

عدس

0

3274

3274

0

1097

1097

0

335/2

سایر حبوبات

97

87

184

34

16

50

-

-

جمع

1928

89977

91905

2098

41663

43761

- -
محصولات صنعتی توتون و تنباکو

354

0

354

492

0

492

1389/9

0

چغندرقند

27798

0

27798

1352522

0

1352522

48655/4

0

کلزا

1364

0

1364

2765

0

2765

2027/1

0

سایر دانه های روغنی

3261

690

3951

4202

206

4408

-

-

جمع

32777

690

33467

1359981

206

1360187

- -
سبزیجات سیب زمینی

1468

0

1468

30300

0

30300

20640/3

0

پیاز

827

0

827

30076

0

30076

36368

0

گوجه فرنگی

4686

0

4686

162924

0

162924

34768/2

0

سبزیجات گلخانه ای

65

0

65

15578

0

15578

237864/7

0

سایر سبزیجات

1570

0

1570

26797

0

26797

-

-
جمع

8616

0

8616

265675

0

265675

- -
محصولات جالیزی خربزه

1228

63

1291

28037

310

28347

22831/4

4924/8

هندوانه

2010

0

2010

65598

0

65598

32635/7

0

خیار

805

0

805

18088

0

18088

22469/2

0

خیار گلخانه ای

50

0

50

9304

0

9304

185518/4

0

سایر محصولات جالیزی

544

159

703

3736

227

3963

-

-

جمع

4637

222

4859

124762

537

125299

- -
نباتات علوفه ای یونجه

80949

5310

86259

547924

14551

562475

6768/8

2740/3

شبدر

7

0

7

96

0

96

13750

0

سایر نباتات علوفه ای

3186

182

3368

139356

504

139860

-

-

جمع

84142

5492

89634

687377

15055

702432

- -
سایر محصولات

31433

944

32377

45014

156

45170

- -
جمع کل

281869

449123

730992

2855716

510103

3365819

- -

 

منابع:

  1.  لوح فشرده اطلس ایران نما - موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی نمایه
  2.  آمارنامه کشاورزی در سال زراعی 89-1388 - دفتر آمار و فناوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی
  3. دانشنامه آزاد ویکی پدیا
  4. سایت جامع گردشگری ایران
  5. پایگاه خبری روستانیوز
  6. مرکز آمار ایران
  7. پورتال وزارت کشور
آخرین اخبار روستایی استان

roostanews.com
  • پایان کشت پاییزه غلات درخلیفان ()
  • ۵۰ درصد خانوار روستایی آذربایجان غربی از گاز طبیعی استفاده می‌کنند ()
  • بهره برداری خانه عالم روستای ترشکان ()
  • 39 هزار واحد روستایی آذربایجان غربی تحت پوشش بیمه حوادث است ()
  • بهره برداری از ۲باب مدرسه خیرساز روستایی در شهرستان بوکان ()
  • خدمات رایگان دندانپزشکی در روستاهای نقده ()
  • نماینده مردم هشترود: احیا کشاورزی در منطقه از مهاجرت ها جلوگیری می کند ()
  • اجرای طرح هادی در 52 روستای پیرانشهر ()
  • پیش بینی برداشت 18 کیلوگرم زعفران در میاندوآب ()
  • مدیرکل راهداری: 50 درصد راه‌های روستایی آذربایجان غربی آسفالت است ()
  • شکارچی به جای گراز 2 روستایی را شکار کرد ()
  • اختصاص ۴۸۰۰ میلیارد ریال تسهیلات ۶ درصدی به بخش تولید روستایی و مرزی آذربایجان غربی ()
  • انصاری:120 هزار میلیارد ریال به بخش تولید روستایی و مرزی اختصاص یافت ()
  • آبیاری نوین در 546 هکتار از ارضی کشاورزی خوی ()
  • احسان ۳ هزارنفری روستاهای منطقه لکستان سلماس در اربعین حسینی ()
  • اجرای طرح هادی در روستاهای آذربایجان غربی ()
  • پرداخت تسهیلات مسکن به روستاییان برای مقاوم سازی ()