صفحه اصلی|درباره ما|تماس با ما
شنبه ٠٣ فروردين ١٣٩٨

استان ایلام یکی از استان های کشور ایران با مساحت 20138 کیلومترمربع است که در غرب این کشور و در ناحیه ای کوهستانی و نیمه گرم قرار گرفته است. مرکز این استان شهر ایلام است. استان ایلام از غرب با کشور عراق، از جنوب با استان خوزستان، از شرق با استان لرستان و از شمال با استان کرمانشاه همسایه است. این استان از استان های جنگلی ایران است و به خاطر زیبایی طبیعتش از آن با نام عروس زاگرس نیز یاد می شود. پیش از دوره رضاشاه به این ناحیه پشتکوه می گفتند. استان ایلام دارای هشت شهرستان به این شرح است؛ آبدانان، ایلام، ایوان، دره شهر، دهلران، شیروان و چرداول، ملکشاهی و مهران. این استان دارای 10 شهرستان، 26 بخش، 25 شهر، 49 دهستان می باشد. بنابر سرشماری سال 1395، جمعیت استان 580158 نفر بوده است.  

 

شهرستان های استان ایلام

ردیف شهرستان

توضیحات

(بر اساس تقسیمات کشوری 1395)

تعداد بخش تعداد شهر تعداد دهستان

1

آبدانان

شهرستان آبدانان یکی از شهرستان های استان ایلام است که مرکز این شهرستان شهر آبدانان است. این شهرستان در جنوب شرقی استان قرار گرفته و با شهرستان های دهلران و دره شهر و نیز اندیمشک استان خوزستان و پلدختر استان لرستان همسایه است. بنابر اطلاعات مرکز آمار ایران، مساحت شهرستان آبدانان در سال 1390 برابر با 2385 کیلومترمربع است. گویش مردم آبدانان شاخه ایی از کردی جنوبی معروف به کردی پشتکوهی جنوبی یا گویش ایل کرد می باشد. سایر گویش های رایج در شهرستان آبدانان لری و لکی می باشد. از خصوصیات جامعه شناسی مردم این منطقه باید به چند زبانه بودن مردم شهرستان اشاره کرد که قریب به اتفاق به چند گویش کردی و لری و لکی تسلط دارند. بنابر سرشماری سال 1390، جمعیت این شهرستان 46977 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 47851 نفر اعلام شده است.

بخش ها: کلات- مرکزی آبدانان- سراب باغ

شهرها: آبدانان- سراب باغ- مورموری

دهستان ها: سراب باغ- آب انار- جابرانصار- وچ کبود- ماسبی- مورموری

3 3 6

2

ایلام

شهرستان ایلام با مساحت 2165 کیلومترمربع از شهرستان های استان ایلام است و مرکز این شهرستان شهر ایلام می باشد که مرکز استان نیز است. این شهرستان در شمال غربی استان قرار گرفته و با شهرستان های ایوان، شیروان و چرداول، دره شهر و نیز مهران همسایه است. شهرستان ایلام از غرب به کشور عراق محدود می شود.  بنابر سرشماری سال 1390، جمعیت این شهرستان 213579 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 235144 نفر اعلام شده است.

بخش ها: چوار- مرکزی ایلام- سیوان

شهرها: ایلام- چوار

دهستان ها: ارکوازی- بولی- ده پائین- میش خاص- علیشروان- کشوری

3 2 6

3

ایوان

شهرستان ایوان در شمال ایلام و در فاصله 761 کیلومتری تهران واقع شده و آب و هوای معتدل کوهستانی دارد. بنابر اطلاعات مرکز آمار ایران در سال 1390، مساحت این شهرستان 903 کیلومترمربع می باشد. ایوان از شهرستان های جدید استان ایلام است که استعداد بالقوه فراوان کشاورزی و دامداری آن معروف است. زیبایی های طبیعت این منطقه بسیار چشمگیر و آثار باستانی آن نیز جالب توجه است. بنابر سرشماری سال 1390، جمعیت این شهرستان 48833 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 49491 نفر اعلام شده است.

بخش ها: زرنه- مرکزی ایوان

شهرها: ایوان- زرنه

دهستان ها: زرنه- سراب- کلان- نبوت

2 2 4

4

بدره

شهرستان بدره با وسعت 625 کیلومتر و مرکزیت شهر بدره یکی از شهرستان های استان ایلام می باشد. این شهرستان در جنوب شهرستان ایلام واقع شده است. بدره در سال 1392 با مصوبه هیئت دولت، تبدیل به شهرستان شده است. بنابر سرشماری سال 1395، جمعیت این شهرستان 15614 نفر بوده است.

بخش ها: مرکزی بدره- هندمینی

شهرها: بدره

دهستان ها: دوستان- زرانگوش- کلم- هندمینی

2 1 4

5

چرداول

شهرستان چرداول به مرکزیت شهر سرابله یکی از شهرستان های استان ایلام می باشد. این شهرستان با انتزاع از شهرستان شیروان و چرداول ایجاد شده است. بنابر سرشماری سال 1395، جمعیت این شهرستان 57381 نفر بوده است.

بخش ها: زاگرس- شباب- مرکزی چرداول- هلیلان

شهرها: آسمان آباد- بلاوه- توحید- سرابله- شباب

دهستان ها: آسمان آباد- بیجنوند- زردلان- زنجیره- شباب- قلعه- هلیلان

4 5 7

6

دره شهر

شهرستان دره شهر یکی از شهرستان های استان ایلام است که مرکز آن شهر دره شهر می باشد. این شهرستان در شرق استان قرار گرفته و به جز شهرستان ایوان با دیگر شهرستان های این استان مرز مشترک دارد. شهرستان دره شهر از شرق به استان لرستان محدود است و گویش مردمان آن لری و لکی است. بنابر اطلاعات مرکز آمار ایران، مساحت شهرستان دره شهر در سال 1390، 1480 کیلومترمربع است. بنابر سرشماری سال 1390، جمعیت این شهرستان 59551 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 43708 نفر اعلام شده است.

بخش ها: مرکزی دره شهر- ماژین

شهرها: دره شهر- ماژین

دهستان ها: ماژین- ارمو- زرین دشت- کولکنی

2 2 4

7

دهلران

شهرستان دهلران در جنوب ایلام و در فاصله 910 کیلومتری تهران واقع شده است. بنابر اطلاعات مرکز آمار ایران در سال 1390، مساحت شهرستان 6817 کیلومترمربع است. دهلران آب و هوای بیابانی و نیمه بیابانی «گرم و خشک» دارد. دهلران به لحاظ موقعیت جغرافیایی از مناطق مهم استان ایلام است و همین موقعیت جغرافیایی نیز باعث آسیب های مکرر آن در طول تاریخ شده است. بنابر سرشماری سال 1390، جمعیت این شهرستان 66399 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 65630 نفر اعلام شده است.

بخش ها: موسیان- مرکزی دهلران- زرین آباد- سراب میمه

شهرها: پهله- دهلران- موسیان- میمه

دهستان ها: ابوغویر- اناران- دشت عباس- سیدابراهیم- سیدناصرالدین- نهر عنبر- تختان- گوراب

4 4 8

8

سیروان

شهرستان سیروان به مرکزیت شهر لومار یکی از شهرستان های استان ایلام می باشد. این شهرستان با انتزاع از شهرستان شیروان و چرداول در سال 1391 ایجاد شده است. بنابر سرشماری سال 1395، جمعیت این شهرستان 14404 نفر بوده است.

بخش ها: کارزان- مرکزی سیروان

شهرها: لومار

دهستان ها: رودبار- زنگوان- کارزان- لومار

2 1 4

9

ملکشاهی

شهرستان ملکشاهی یکی از شهرستان های استان ایلام است که مرکز این شهرستان شهر ارکواز می باشد. بنابر اطلاعات مرکز آمار ایران، مساحت شهرستان در سال 1390، 1608 کیلومترمربع بوده است. مردم این شهرستان عموما شیعه دوازده امامی هستند که به گویش کردی فیلی سخن می گویند. مردم این شهرستان از ایل ملکشاهی هستند. شغل مردم این شهرستان دامپروری و کشاورزی است و این شهرستان از نظر ورزشی و اجتماعی و اقتصادی در استان ایلام نقش تعیین کننده ای دارد. این منطقه در سال 1385 به یک شهرستان از شهرهای استان ایلام تبدیل شد. بنابر سرشماری سال 1390، جمعیت این شهرستان 22587 نفر بوده است و در سال 1395، جمعیت شهرستان 21138 نفر اعلام شده است.

بخش ها: مرکزی ملکشاهی- گچی

شهرها: ارکواز- دلگشا- مهر

دهستان ها: گچی- چمزی- شوهان- کبیرکوه

2 3 4

10

مهران

شهرستان مهران، از شهرستان های استان ایلام در مرز ایران و عراق است. مرکز این شهرستان شهر مهران است. جمعیت این شهر در سال 1386 حدود 13700 نفر بوده است. نژاد مردم مهران کرد فیلی و زبان آن ها کردی است. از دیگر اقوام حاشیه مهران می توان از ایل شوهان نام برد. شغل غالب مردم آن کشاورزی است و محصول کشت بسیار کشاورزان گندم می باشد. بنابر سرشماری سال 1390 جمعیت این شهرستان 27506 نفر بوده است. و در سال 1395، جمعیت شهرستان 29797 نفر اعلام شده است.

بخش ها: مرکزی مهران- صالح آباد

شهر: صالح آباد- مهران

دهستان ها: محسن آب- هجداندشت

2 2 2


تاریخ و فرهنگ استان

نام منطقه استان ایلام در زمان باستان، اریوجان بوده است. در جای شهر ایلام کنونی در قدیم شهری به نام ردین بوده و بعدها یعنی در زمان فرمانروایی حاکمان محلی آن یعنی والیان، حسین آباد نام داشته که در سال ۱۳۰۸ خورشیدی در زمان رضاشاه پهلوی ایلام نام گرفته است.

مطالعات و کشفیات محدود باستان شناسی نشان می دهد که قوم گوتی در حدود ۴۰۰۰ سال پیش از میلاد در این نواحی به سر می برده است. قوم کاسی یا کاسیت بعد از گوتی ها احتمالا از نواحی قفقاز به این نواحی مهاجرت کرده اند. قوم کاسی یک بار به قصد تصرف بابل به بین النهرین هجوم برده و شکست خورده است. سپس در حمله دیگری به حکومت بابل پایان داده و نزدیک به ۶ قرن حکومت کرده است. کشف آثار برنزی در لرستان، ایلام و طالش تمدن باستانی این قوم را به هم مرتبط ساخته است. الهه مورد پرستش «کاسی ها» رب النوع آفتاب به نام «سوریاش» بوده که از ارباب انواع آریایی نیز به شمار می رود. سرزمینی که اکنون ایلام نام دارد، بنا به اسناد تاریخی فراوان بخشی از کشور عیلام باستان بوده است که در حدود 3000 سال قبل از میلاد به وجود آمده و تا سال 640 قبل از میلاد به حیات اجتماعی خود ادامه داده است. در کتیبه های بابلی، ایلام را «آلامتو» یا «آلام» خوانده اند که به قولی به معنای کوهستان یا کشور طلوع خورشید است. مدتی پس از سقوط ایلام، حوزه فرمانروایی آن به دو منطقه تحت نفوذ پارس ها در شرق و مادها در غرب تقسیم شد. اقوام ساکن زاگرس در دوره هخامنشی جزیی از امپراطوری هخامنشی بوده است. وجود آثار باستانی فراوانی از دوره ساسانی در استان های ایلام و لرستان، نشان می دهد که این منطقه در آن زمان اهمیت ویژه ای داشته است. در اواخر قرن چهارم هجری قمری، حسنویه کرد بر ایلام و لرستان فعلی حکومت می کرده است و تا اوایل قرن ششم هجری قمری، حکومت این خاندان ادامه داشته است. در فاصله سال های ۵۷۰ تا ۱۰۰۶ ه.ق، اتابکان لر بر پشتکوه و لرستان حکومت کرده اند، این خاندان بعدها مقر حکومت خود را به پشتکوه ایلام کنونی منتقل کردند. آخرین والی پشتکوه پس از کودتای ۱۲۹۹ شمسی به نحوی مسالمت آمیز، منطقه تحت حکومت خود را رها کرد و در کشور عراق اقامت گزید. از سال ۱۳۰۹ در تقسیمات کشوری، ایلام جزء استان پنجم یعنی کرمانشاه گردید. سپس به علت موقعیت مهم سیاسی - مرزی و محرومیت های فراوان به فرمانداری کل تبدیل شد و اکنون یکی از استان های مهم کشور محسوب می شود. استان ایلام از جمله مناطق عشایرنشین سرزمین ایران است که در دهه های اخیر، مناسبات سنتی مبنی بر کوچ در بسیاری از نواحی آن در حال منسوخ شدن است. ولی در نظام فرهنگی، اعتقادات، ارتباطات اجتماعی، سنت ها، آداب و دیگر رفتارهای اجتماعی و فرهنگی مردم این خطه، آثار این نوع شیوه معیشت و زندگی اجتماعی هنوز مشاهده می شود.


جاذبه های طبیعی و تفریحی

پارک جنگلی چقاسبز «چقاجنگلی»

پارک جنگلی چقاسبز یکی از فضاهای زیبا و دلنشین ایلام است که شرایط طبیعی مناسبی را جهت گذران اوقات فراغت مردم فراهم آورده است. این پارک جنگلی حدود ۴۰۰۰ هکتار وسعت دارد. در میان این جنگل انبوه که از درختان بلوط، پسته، زالزالک و انواع گونه های گیاهی پوشیده شده، درختانی چون کاج، سرو، ارجن، گردو و بادام کوهی کاشته شده است. این پارک جنگلی پرندگان کمیاب و زیبایی مانند بوتیمار دارد.

دره ییلاقی هفتاو میشخاص «هفت آب»

دره پر آب و سرسبز میشخاص از ۳۰ کیلومتری ایلام شروع شده و تا ارتفاعات طولاب ادامه می یابد. درختان گردو، انواع میوه ها، چشمه های خروشان نزدیکی آن با تفریحگاه جنگلی گاوز اهمیت تفرجگاهی آن را دوچندان کرده است. در ۲ کیلومتری این دره ییلاقی، جنگل انبوه و زیبای مله پنجاو، زیبایی خاصی به این منطقه بخشیده است.

گردشگاه ییلاقی خوران ایوان

این گردشگاه چشمه آبی زلال و درختانی کهنسال و قدیمی دارد که با امکانات تفریحی و گردشگری جالب توجه یکی از زیباترین و بهترین گردشگاه های استان ایلام است. این گردشگاه در فاصله 7 کیلومتری شهر ایوان قرار دارد.

چشمه آبگرم دهلران

در فاصله 3 کیلومتری شهر دهلران چشمه آب گرمی با خواص گوگردی قرار گرفته که از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در چند سال گذشته با تجهیز آن و سرو سامان گرفتن این آبگرم در جذب گردشگر اقداماتی انجام گرفته است.

دشت ها

در این استان دشت های کم وسعتی وجود دارند که مهم ترین آن ها دشت های ایلام، شیروان چرداول و هلیلان است. دشت های دیگر منطقه عبارت اند از: صالح آباد، مهران، محسن آباد، نصیریان، دهلران، موسیان و دشت عباس که از نوع دشت های آبرفتی و رسوبی کنار رودخانه هستند. اغلب این دشت ها، خاک رسی با ضخامت زیاد دارند.

آبشار

  • آبشار آب تاف

آبشار آب تاف که در مسیر میمه به پهله زرین آباد شهرستان دهلران واقع شده در زمره آبشارهای زیبای استان ایلام می باشد.

  • آبشار چم آو

در فاصله ۱۸ کیلومتری مسیر ایلام به صالح آباد، در حد فاصل روستای چم آو و ناحیه ماربره، آبشار بلند و پرآبی از میان تخته سنگ ها سرازیر می شود. آب این آبشار که از کوه های ایلام سرچشمه می گیرد، پس از طی مسافتی کوتاه به رودخانه گدار خوش می ریزد.

  • آبشار سرطاف

آبشار زیبای سرطاف در شهرستان ایلام واقع شده است و یکی از تفرجگاه های عمومی مردم ایلام می باشد. پیرامون این آبشار سرسبز و بسیار زیباست.

  • آبشار گچان

آبشار گچان در 15 کیلومتری شمال شهر ایلام و در میان تنگ که خود یکی از تفرجگاه های ایلام است قرار دارد. در این منطقه که کوه های زیبا و معظم مانشت و قلارنگ به همراه گچان گویی به هم رسیده اند منظره بسیار زیبایی را ایجاد کرده است. به گونه ای که در فصول بهار، تابستان و پاییز و حتی زمستان به علت دسترسی تقریبا راحت آن پذیرای خیل عظیم دوستداران طبیعت است.

رودخانه

  • رودخانه آب آسمان آباد

این رودخانه از چشمه سارهای پیرامون روستای آسمان آباد در ۳۵کیلومتری شمال غربی ایلام سرچشمه می گیرد و از دره میان کوه های قلاجه و کته پیفک به سوی جنوب شرقی روان می شود و پس از سیراب نمودن روستاهای دهستان آسمان آباد به دره جنوبی کوه پیران وارد شده و با رودخانه چنارچ مخلوط شده و رودخانه چرداول را تشکیل می دهد.

  • رودخانه چنگوله

رودخانه چنگوله از تلاقی رودهای تنگ خشول و تنگ کورتو در ۵۳ کیلومتری شرق مهران تشکیل می یابد و به سوی جنوب غربی روان می شود. این رودخانه با آب تیمه مخلوط می شود و در فاصله ۸۰ کیلومتری شمال غربی دهلران از مرز ایران و عراق خارج و در کشور عراق و به رود دجله می ریزد.

  • رودخانه کنجان چم

این رودخانه از دامنه کوه های شلم، شرکب و ملدشاده در ۷ کیلومتری جنوب شهر ایلام سرچشمه گرفته و در منطقه گل گل گچان با آب آفتاب مخلوط شده و از دره تنگ و باریکی، به شهرستان مهران وارد می شود. در این شهرستان نخست از کنار روستای امیرآباد می گذرد و سپس به سوی روستای کنجان چم جریان می یابد. این رودخانه به طرف مرز ایران و عراق سرازیر می شود و در نهایت به نام سیراو به خاک عراق وارد می گردد. طول این رودخانه تا مرز ایران و عراق ۹۰ کیلومتر است.

  • رودخانه پیرمحمد

رودخانه پیرمحمد که به آن "گلان پیرمحمد" نیز می گویند از تلاقی رودهای کل کلا و پالشک آب، در ۴۱ کیلومتری شمال شرقی مهران تشکیل می شود و ضمن عبور از دره میان کوه های زمیه در غرب و بلیجان در شرق آبشار نسبتا بلندی پدید می آورد و سپس در روستای پیرمحمد با رودخانه گُزاه مخلوط شده و رودگاری نامیده می شود. این رودخانه ۶ کیلومتر طول دارد.

  • رودخانه سیمره

این رودخانه بزرگ که در پایین دست کرخه نامیده می شود، از حاشیه شرقی استان ایلام عبور می کند. گاماسیاب، قره سو، چناره، کشکان و شعبه دیگری که از ارتفاعات کامیاران و ماهی دشت سرچشمه می گیرد، شاخه های اصلی آن را تشکیل می دهند. رودهای کوچک دیگری که از زه آب های دامنه شرقی ارتفاعات کبیر کوه به وجود می آیند پس از عبور از مسیرهای کوتاه به سیمره ملحق می شوند. سرچشمه و سرشاخه های این رودخانه قابلیت های تفرجگاهی جالب توجهی دارد.

  • رودخانه تلخاب

این رودخانه از چشمه سارهای دامنه کوه های الله خدا و تالوار واقع در مناطق بولی زنگیبان، سرچم لو و کانی دلدل، در ۴۵ کیلومتری شمال غربی ایلام سرچشمه گرفته و پس از عبور از چم بولی در فاصله ۶۱ کیلومتری غرب ایلام از مرز ایران و عراق خارج شده و به کشور عراق وارد می گردد. طول این رودخانه تا مرز ایران و عراق ۴۳ کیلومتر است.

تالاب

  • تالاب سیاب دریوش

این تالاب در جنوب غربی بخش ملکشاهی واقع شده است. مساحت آن در حدود چهار (4) هکتار و ارتفاع آن 2740 متر از سطح دریاهای آزاد می باشد. حداقل درجه حرارت در این تالاب 14 درجه سانتی گراد و متوسط بارندگی سالیانه آن بیش از 600 میلیمتر است. این تالاب دارای آب دائمی و شکل آن دایره ای می باشد. به دلیل قرارگیری در ناحیه کوهستانی جزء منطقه سردسیری و ییلاقی استان محسوب می شود.

  • تالاب زمزم

تالاب زمزم در 74 کیلومتری شرق شهر ایلام واقع گردیده است. مساحت آن در حدود یک هکتار و ارتفاع آن از سطح دریاهای آزاد 675 متر است. آب آن به صورت چشمه بوده و دارای آب دائمی است. پوشش گیاهی اطراف آن چشم انداز زیبایی را به وجود آورده و زیستگاه بسیار مناسبی برای حیات وحش فراهم نموده است.

  • تالاب چکر

در غرب شهرستان ایلام، در منطقه بولی و در ناحیه چکر تالاب زیبای چکر قرار دارد. مساحت آن در حدود 3 هکتار و ارتفاع آن 600 متر است. عمق آن در حدود 5/2 متر است. این تالاب در منطقه گرمسیری قرار دارد ولی آب آن دائمی است. عمق آن بستگی به میزان بارش در طول سال دارد. منبع آب آن نزولات جوی و چند چشمه جوشان می باشد.

تفریحگاه

  • تفریحگاه گلم زرد و گره چکا

این تفریحگاه زمستانی آب و هوای مساعدی دارد و از آذرماه تا پایان فروردین ماه مورد استفاده مردم ایلام قرار می گیرد. این تفریحگاه در ۶۰ کیلومتری ایلام در مسیر جاده صالح آباد و سرنی قرار گرفته و مجاورت آن با دشت باصفای دشتلگ، زیبایی های آن را دو چندان ساخته است.

  • تفرجگاه کلم بدره

این تفرجگاه ییلاقی در فاصله 70 کیلومتری ایلام دره کلم (حدفاصل ایلام - بدره) قرار دارد. وجود باغات، گونه های مختلف گیاهی و رودخانه پرآبی که از دامنه کبیرکوه سرچشمه می گیرد، این منطقه را به یکی از زیباترین مناطق ساخته است. زمان استفاده از تفریحگاه کلم بدره، تمام فصول سال و به ویژه فصل تابستان است.

  • تفریحگاه جنگلی تنگ ارغوان (تنگ قوچعلی)

این تفریحگاه تقریبا در فاصله دو کیلومتری شهر ایلام در کنار تونل جدید آزادی واقع می باشد. وجود جنگل انبوه بلوط در دو سمت جاده و تیغه های سنگی و زیبای کوهستان و گردشگاه های مناسب و درختان ارغوان در طول تنگه و ترکیب رنگ ها در نظام طبیعی و مراتع پرپشت و گونه های نادر گیاهی مانند گون - طویلک - قارچ و استفاده از گیاهان معطر در محدوده این تنگه و ارتفاعات ییلاقی آن در مسیر گز گردکان و سورگه صنعت زنبورداری را در تهیه عسل ناب ایلامی رونق بخشیده است.

  • تفریحگاه جنگلی ششدار

این تفریحگاه در ۵ کیلومتری ایلام و در کنار کوه قلاقیران واقع شده و از معروف ترین تفریحگاه های استان محسوب می شود. این ناحیه تفریحی به علت مجاورت با شهر ایلام و نزدیکی به تفریحگاه منجل، مورد استفاده وسیع مردم و دوستداران طبیعت قرار می گیرد. در حد فاصل بین این تفرجگاه و ناحیه منجل، چشمه سارها و باغات زیبای سلطان آباد قرار گرفته است.

  • تفریحگاه جنگلی تنگ دالاو

این تفریحگاه در فاصله ۲۵ کیلومتری شهر ایلام در مسیر جاده اسلام آباد قرار گرفته و فضای جنگلی طبیعی و چشمه آب دارد. تفریحگاه دالاو وسیع است و در مجاورت ارتفاعات ییلاقی و شکارگاه های منطقه قرار دارد و در بهار و تابستان مورد استفاده مردم قرار می گیرد.

  • تفریحگاه تجریان

تفریحگاه زیبا و جنگلی تجریان در فاصله 20 کیلومتری شهر ایلام در مسیر چوار - مورت و بولی قرار دارد و دارای چشمه های آب زلال می باشد. این تفریحگاه در مجاورت تنگ زیبایی موسوم به تنگ بهشت واقع شده است و با توجه به اقلیم و آب و هوای منطقه از فصل زمستان تا بهار مورد استفاده قرار می گیرد.

تفرجگاه جنگلی مله پنجاو، تفرجگاه حاجی بختیار و آبزا، تفرجگاه منجل، تفرجگاه تنگ ارغوان، تفرجگاه کلم بدره و تفرجگاه تجریان از دیگر تفرجگاه های جنگلی در اطراف شهر ایلام می باشند.

تفرجگاه جنگلی کنار سه مهران و رودخانه کنجان چم از تفرجگاه های جنگلی در شهرستان مهران می باشند.

مناظر زیبای تنگ قیر در چرداول، چشم اندازهای طبیعی کبیرکوه و مناظر کنار رودخانه سیمره از تفرجگاه های جنگلی در شهرستان دره شهر می باشند.

مناظر طبیعی کوه اناران، مناظر طبیعی و تفریحگاه سهراب، چنار طبیعی و تاریخی روستای تختان در حد فاصل میمه زرین آباد به آبدانان و گردشگاه ییلاقی خوران ایوان در ۷ کیلومتری شهر ایوان از تفرجگاه های جنگلی در شهرستان آبدانان می باشند.

کوه

  • کوه اهوران

کوه اهوران در 83 کیلومتری شمال شرقی ایلام واقع شده است. ارتفاع این کوه 2120 متر است. این کوه از دره جزمان رود در غرب شروع شده و به طول 24 کیلومتر رو به سوی جنوب شرقی کشیده می شود و در آن جا به کوه های کولیته و کازه تر می پیوندد.

  • کوه بانکول

کوه بانکول در ناحیه مهراب، در 10 کیلومتری شمال ایلام واقع شده است. ارتفاع این کوه 2304 متر است. رودخانه های مورت، کنگیر و آب زنگان از کوه بانکول سرچشمه می گیرند. این کوه نیمه جنگلی از شمال غربی به سوی جنوب شرقی با طول 30 کیلومتر و با عرض متوسط 6 کیلومتر کشیده شده و از سوی جنوب شرقی به کوه مانشت متصل است. راه اتومبیل رو کرمانشاه به ایلام از غرب آن می گذرد.

  • کوه سامله

کوه سامله در ناحیه زردلان در فاصله 84 کیلومتری شمال ایلام واقع شده است. ارتفاع این کوه حدود 2150 متر است. رودخانه گشتانی از این کوه سرچشمه می گیرد.

  • کوه سرخ خانی

کوه سرخ خانی در ناحیه چرداول و در فاصله 33 کیلومتری شمال شرقی ایلام واقع شده است.

  • کوه سرکب

کوه سرکب در ناحیه میشخاص و در فاصله 8 کیلومتری جنوب شرقی ایلام واقع شده است. ارتفاع کوه سرکب 2120 متر است و جزء رشته کبیرکوه از کوهستان زاگرس به شمار می رود و رودخانه آب آفتاب از این کوهستان سرچشمه می گیرد.

  • کوه شره زول

کوه شره زول در ناحیه چوار در 23 کیلومتری شمال غربی شهرستان ایلام واقع شده است. ارتفاع این کوه حدود 2050 متر است و به صورت رشته نسبتا طویلی به درازای 41 و پهنای متوسط 15 کیلومتر از شمال غربی به جنوب شرقی امتداد یافته است. دهستان چوار در جنوب و دهستان های سهراب و مرکزی در دامنه های شمالی این کوه جای گرفته اند. بخش شمال غربی آن از جنگل های بلوط پوشیده شده است. رودخانه های کنگیر، گلال رود، کزاب و مورت از این کوه سرچشمه می گیرند.

  • کوه شلم

کوه شلم در 5 کیلومتری جنوب شرقی ایلام واقع شده و 2174 متر ارتفاع دارد. این کوه از جنوب شرقی به کوه سرکب متصل است و سرچشمه اصلی رودخانه کنجانچم می باشد.

  • کوه قلاجه

کوه قلاجه در 41 کیلومتری شمال غربی ایلام واقع شده است. ارتفاع این کوه از سطح دریا حدود 2050 متر است. این کوه از شمال غربی به سمت جنوب شرقی کشیده شده است و از سوی جنوب شرقی به کوه کله جمن متصل می شود. این کوهستان دهستان آسمان آباد را در دامنه های جنوبی خود جای داده است و جاده کرمانشاه - ایلام آن را قطع می کند. رودخانه آب چیکا از دامنه های شمال و رودخانه آب آسمان آباد از دامنه های جنوبی این کوه سرچشمه می گیرند. بخشی از این کوه به وسیله جنگل های بلوط پوشیده شده است.

  • کوه قلارنگ

کوه قلارنگ در فاصله 11 کیلومتری شمال ایلام واقع شده و 2473 متر ارتفاع دارد. رودخانه های آب آفتاب و آب زنگوان از این کوه سرچشمه می گیرند. این کوه از غرب به کوه مانشت و از جنوب شرقی به کوه چمن گیر متصل است و جزء رشته کبیرکوه به شمار می رود.

  • کوه مانشت

کوه مانشت در 6 کیلومتری شمال شرقی ایلام واقع شده و ارتفاع آن 2629 متر است. از این کوه، رودخانه های مورت و آسا زنگان سرچشمه می گیرند. این کوه از شمال غربی به کوه بانکول و از جنوب غربی به کوه گاوه راه متصل است و دامنه های شرقی و غربی آن را جنگل های بلوط پوشانیده است.

  • کوه ملینجه

کوه ملینجه در ناحیه چرداول، در 34 کیلومتری شمال شرقی ایلام واقع شده و ارتفاع آن 2193 متر است. رودخانه آب چیکا از این کوه سرچشمه می گیرد.

  • دینارکوه

دینارکوه در 25 کیلومتری شمال دهلران واقع شده و ارتفاع آن 1955 متر است. این کوه به صورت قوسی از شمال به جنوب کشیده شده و ناحیه آبدانان را در دامنه شرقی خود جای داده است. رودخانه های ده بانه، آب سیول، آب خزینه و آب گل گل از این کوه سرچشمه می گیرند. این کوه از جنوب شرقی به سیاه کوه متصل می شود و کوه دال در دامنه شمال غربی آن واقع شده است.

  • کوه بهارآب

کوه بهارآب در ناحیه چرداول در 34 کیلومتری شمال شرقی شهرستان ایلام واقع شده است. این کوه با ارتفاع 1970 متر جزء کوهستان زاگرس به شمار می رود.

  • کوه بانهراز

کوه بانهراز در ناحیه چرداول، در 28 کیلومتری شمال شرقی شهرستان ایلام واقع شده و ارتفاع آن از سطح دریا 1820 متر است. این کوه از جنوب به کوه بهارآب متصل می شود و دامنه های غربی آن به دره رودخانه چنارچ منتهی می شود.

  • کوه کلک

کوه کلک در 43 کیلومتری شمال شرقی مهران واقع شده و ارتفاع آن از سطح دریا 1820 متر است. رودخانه های پیرمحمد و کل کلا از این کوه سرچشمه می گیرند.

  • کوه چمن گیر

کوه چمن گیر در ناحیه شیروان و در فاصله ۲۲ کیلومتری جنوب شرقی ایلام واقع شده است.کوه چمن گیر ۲۵۷۸ متر ارتفاع دارد و رودخانه های کراب و چرداول از آن سرچشمه می گیرند. این کوه از جنوب شرقی به سیوان و از شمال غربی به کوه قلارنگ متصل می شود و از قله های کوهستان کبیرکوه است.

  • کبیرکوه

رشته کوه ممتد کبیرکوه بخشی از کوهستان عظیم زاگرس را تشکیل می دهد. این رشته کوه از دیوارهای جنوبی دره رودخانه آب آفتاب و کنجان چم شهرستان مهران شروع تا دره رودخانه کرخه در دهستان الوار گرمسیری در شهرستان خرم آباد لرستان ادامه می یابد. این کوهستان ۹۵۰۰ کیلومترمربع وسعت دارد. کبیرکوه با ۲۷۹۰ متر ارتفاع بلندترین قله آن است که در ۱۸ کیلومتری روستای ارکواز واقع شده است.

  • کوه قلاجه

کوه قلاجه در ۴۱ کیلومتری شمال غربی ایلام واقع شده است. ارتفاع این کوه از سطح دریا حدود ۲۰۵۰ متر است. رودخانه آب چیکا از دامنه های شمالی و آب آسمان آباد از دامنه های جنوبی این کوه سرچشمه می گیرند. بخشی از این کوه به وسیله جنگل های بلوط پوشیده شده است.

تنگ

  • تنگ بهرام چوبین

تنگ بهرام چوبین یکی از مهمترین دره های کم عرض و بسیار مرتفع و استراتژیک در ضلع غربی مسیر جاده دره شهر به پلدختر است. این تنگه که آن را شکارگاه بهرام می گویند، آثار ارزنده فراوان در قسمت ورودی، پیشانی و ارتفاعات دارد که از آثار یک قلعه دوران ساسانی به جامانده و از سنگ و گچ ساخته شده است. آثار پلکان های سنگی و چهار آب انبار که در صخره های سنگ و سخت تراشیده و به هم مرتبط شده اند، از آثار تاریخی این تنگ است.

  • تنگ ماژین

در تنگ ماژین از توابع دره شهر، دخمه ها و اشکفت هایی وجود دارد که یکی از آن ها به غارکول کنی معروف است. دهانه این غار در محل ورودی حدود ۳۰ متر طول دارد. علاوه بر غار کول کنی، ۱۲ دخمه دیگر نیز مشابه سکونت گاه های انسان اولیه در این تنگ به جامانده است. از یک دخمه سه اشکفتی، یک قطعه سفال از نوع سفال های نیمه هزاره اول قبل از میلاد به دست آمده است.

  • تنگ وویله

تنگ وویله حاوی آثار و نشانه های متعددی از بناهای تاریخی و باستانی از جمله قلعه شیاق (شیاخ) و ویرانه های شهر سامرا است که قدمت آن به پیش از تاریخ تخمین زده می شود.

دریاچه

  • دریاچه دوقلوی سیاه گاو آبدانان

دریاچه دوگانه سیاه گاو در فاصله 8 کیلومتری سراب باغ آبدانان واقع شده است. اطراف این دریاچه را دشت ها و کوه های نسبتا مرتفع فرا گرفته است. گلزارهای حاشیه دریاچه و پرندگان وحشی آن، گردشگاه جالب توجهی را به وجود آورده اند.

  • دریاچه سد ایلام

سد ایلام که در سال های اخیر با هدف اصلی تامین آب شرب شهر ایلام به بهره برداری رسیده است در کلیه فصول سال به خصوص بهار و تابستان مملو از جمعیتی است که به قصد گذراندن اوقات فراغت خود این محل زیبا را انتخاب می کنند.

  • دریاچه دوگانه سیاه گاو

دریاچه دوگانه سیاه گاو در فاصله ۸ کیلومتری سراب باغ آبدانان واقع شده است. اطراف این دریاچه را دشت ها و کوه های نه چندان مرتفع فراگرفته است. گلزارهای حاشیه دریاچه و پرندگان وحشی آن، گردشگاه جالب توجهی را به وجود آورده است.

مناطق حفاظت شده حیات وحش

استان ایلام یکی از زیستگاه های مهم حیات وحش غرب ایران به شمار می رود. در مناطق کوهستانی و جنگل های استان ایلام، جانوران مختلفی از قبیل کل، بز، قوچ و میش کوهی، خرس، پلنگ، کفتار، گراز، گرگ، روباه، شغال، خرگوش، جوجه تیغی، راسو، سنجاب و پرندگانی چون عقاب، شاهین، سار، کرکس، کبک معمولی، تیهو، کبک دری، کبوتر، قمری، دارکوب، جغد، کلاغ و زاغ در بیشه ها و در بیابان ها دراج، هوبره و آهو زندگی می کنند. تعداد زیادی از پرندگان مهاجر، مخصوصا غاز، پرستو و چلچله در زمستان به مناطق گرمسیری استان مهاجرت می کنند. شکارگاه های مهم استان ایلام به تفکیک شهرستان عبارتند از: کوه های ماتشت، شره زول، قلارک، سیوان، سیاه کوه، بولی شلم، بانکول، قلندر، گچان، سیوان بدره، انارگ بولی، الله خدا، زمزمان، شالیان و کاوران در شهرستان ایلام. شکارگاه های مهران شامل: کوه گنجی ویس، در بند کوه، تنگ شورشیرین، باجک، نصریان، بیشه دراز، بان سرو، ویژه دروند، کوه نخجیر، پشته شوهان، بان رحمان، گلان و ... شکارگاه های دهلران شامل: قیل، اناران، کوه هور و کور، دینارکوه، تپه ماهورهای بیات و موسیان. شکارگاه های شیروان و چرداول شامل: کوه سفید قلاجه، ارتفاعات سیوان بدره، تنگ قیر، ارتفاعات زنجیره و تنگ ساروبن. شکارگاه های دره شهر شامل: زرانگوش، شیخ مکان، تنگ بهرام، چوبینه، گاومیشان، فیلمان، پشته مهتابی، ماژین، ارتفاعات و دامنه های کبیرکوه. حفاظت محیط زیست استان ایلام، به منظور حفظ و احیای حیات وحش برخی از نواحی استان را «محدوده شکار ممنوع» اعلام کرده است که عبارتند از: ماشت، شش کلان (رنو)، شره زول، قلندر، گچان و بانکسول.


آثار تاریخی و فرهنگی

بقعه، امامزاده

  • آرامگاه بابا سیف الدین

آرامگاه بابا سیف الدین در شمال شرقی دره شهر، در دامنه تپه ای موسوم به "چهار طاق" قرار دارد. در داخل مقبره، دو قبر است که روی آن ها سنگ نبشته ای وجود ندارد. مصالح ساختمان آن سنگ، گچ و آجر است و روی بقعه را نیز با گچ سفید کاری کرده اند. در اطراف این آرامگاه درختان چند صد ساله وجود دارد.

  • زیارتگاه امامزاده علی صالح

بقعه امامزاده صالح (ع) فرزند عبید الله الاعرج فرزند حسین فرزند امام چهارم حضرت سجاد است. امامزاده علی صالح از معاصرین حضرت امام موسی کاظم (ع) بوده است که همزمان با طغیان خلفای عباسی به ایران هجرت نموده و در زمان امام رضا (ع) در محل صالح آباد به شهادت رسیده است. در زمان هلاکوخان مغول بر روی مقبره آن، ساختمانی کوچک احداث گردیده بود که در زمان قاجار تجدید بنا شد و پس از پیروزی انقلاب اسلامی به طور کلی نوسازی شد.

  • بقعه ابراهیم قتال

بقعه ابراهیم قتال در 38 کیلومتری جاده دهلران به مهران بعد از روستای بیشه دراز قرار دارد. این بقعه در سمت چپ جاده و نزدیک مرز ایران است و تا جاده اصلی 10 کیلومتر فاصله دارد. ایشان از نوادگان محمد حنفی از فرزندان امام علی(ع) است و دارای شجره نامه به خط عربی می باشد.

  • بقعه سید صلاح الدین محمد

این امامزاده در جنوب شرقی شهر آبدانان در انتهای شهر و بر روی تپه ای ساخته شده است. در اطراف آن قبرستان عمومی شهر واقع شده است.

  • بقعه حاجی حاضر

بنای بقعه حاجی بختیار در 13 کیلومتری شمال غرب شهر ایوان و در قسمت شمالی روستایی به همین نام واقع شده است. این بقعه تنها زیارتگاه موجود در استان ایلام می باشد که ورودی آن در ضلع جنوبی قرار دارد.

  • بقعه حاجی بختیار

بقعه حاجی بختیار در 27 کیلومتری شمال غربی شهر کوچک چوار از توابع شهرستان ایلام و در روستای حاجی بختیار قرار دارد. بنای فعلی حاجی بختیار در سال 1369 بازسازی شده است. این مکان مذهبی در حال حاضر یکی از مهمترین زیارتگاه های منطقه بوده و مردم اعتقاد خاصی به آن دارند.

  • بقعه جابر

در انتهای دره خیرجار و در دامنه کوه چال می دره شهر، مقبره ای همانند مقبره دانیال شوش احداث شده است. در ورودی آن رو به شمال است و به کفش کن باز می شود. این بنا ۸ ستون دارد. در دیوار جنوبی، محرابی به بلندی ۱۸۰ سانتی متر قرار دارد. در قسمت پایین آن کتیبه ای گچبری شده وجود دارد که در اطراف آن کلمات مقدس و بر سطح میانی آن چند گل نقش شده اند. این بقعه از زیارتگاه های بسیار مهم دره شهر است.

  • امامزاده سیدابراهیم

امامزاده سیدابراهیم (ع) از نوادگان امام باقر (ع) است که در فاصله ۷ کیلومتری پهله زرین آباد و مسیر سیاحتی قلعه شیاخ واقع گردیده است. ساختمان این امامزاده به دوران سلجوقی مربوط است و به شکل مخلوط و هندسی خاصی بنا شده است. در کنار این زیارتگاه، زیارتگاه بی بی زینب، خواهر سیدابراهیم قرار دارد که در سال ۱۳۷۳ گنبد قدیمی آن با آجر نما کار شده است.

  • امامزاده سیدمحمد عابد (پیرمحمد)

امامزاده سیدمحمد عابد که در محل به "پیرمحمد" معروف است، در روستای گنبد در بخش ارکواز ملکشاهی و در ۳۶ کیلومتری جاده ملکشاهی - مهران واقع شده است. این امامزاده فرزند بلافصل امام موسی کاظم (ع) و برادر امام رضا (ع) است و یکی از زیارتگاه های مهم مردم استان ایلام محسوب می شود.

  • امامزاده سیداکبر

زیارتگاه امامزاده سیداکبر در 10 کیلومتری دهلران قراردارد. مردم محل بر این باورند که وی پسر حضرت امام موسی کاظم (ع) است که به همراه حضرت معصومه به منظور دیدار از حضرت امام رضا (ع) از عراق به ایران آمده و در دهلران در اثر بیماری فوت کرده و در این محل مدفون شده است. می گویند سید صلاح الدین محمد که در آبدانان مدفون است، برادر امام سیداکبر است.

  • امامزاده پیرمحمد

در 5 کیلومتری جنوب شهر آبدانان در حد فاصل بین دو روستای پشت قلعه و جابر بنایی گنبدوار مربوط به قرن هفتم و هشتم واقع شده که به نام امامزاده پیرمحمد معروف است. در اطراف این امامزاده قبرهای قدیمی وجود دارد که قدمت بعضی از آن ها به 170 سال می رسد. بر روی بعضی از سنگ قبرهای این منطقه تصاویری از سوار کار با نیزه و شمشیر حکاکی شده است.

  • امامزاده عباس

این امامزاده در شهرستان شیروان چرداول بخش شیروان در روستای عباس آباد و در 45 کیلومتری شهر ایلام قرار دارد. این امامزاده از نوادگان امام چهارم شیعیان حضرت امام زین العابدین است. بنای آن بر روی تپه ای تقریبا بلند و مشرف به آبادی عباس آباد و رودخانه بزرگ سراب کلان قرار دارد.

  • امامزاده عبدالله

امامزاده عبدالله در روستای هلشی از توابع شهرستان ایوان در دامنه جنوبی کوه رنو واقع شده است. این امامزاده بنا به روایات از نوادگان امام هشتم شیعیان امام جعفر صادق (ع) می باشد و هم اکنون مرقد او یکی از زیارتگاه های مهم مردم منطقه است.

  • امامزاده سیدناصرالدین

امامزاده سیدناصرالدین از نوادگان امام هفتم شیعیان حضرت امام موسی کاظم(ع) است. بارگاه ایشان در کنار روستای علی آباد بخش زرین آباد دهلران قرار گرفته و دارای سبک معماری مربوط به دوره قاجار می باشد.

  • امامزاده سید فخرالدین

طبق شجره نامه موجود این امامزاده (ع) از نوادگان امام هفتم شیعیان حضرت امام موسی کاظم (ع) است که در روستای زرآب بخش زرین آباد شهرستان دهلران در کنار جاده ایلام به میمه زرین آباد قرار دارد. بنای آن دارای گنبدی ساده است که بیشتر مصالح به کار رفته در آن از سنگ ساخته شده است.

  • امامزاده سیدحسن

امامزاده سیدحسن (ع) در 3 کیلومتری جاده مهران - دهلران واقع شده است. ایشان فرزند بلافصل امام موسی کاظم (ع) است.

سایر امامزاده های استان عبارتند از: امامزاده سید اکبر در ۱۰ کیلومتری دهلران، امامزاده سیدحسن در ۳ کیلومتری جاده مهران - دهلران، زیارتگاه سید ابراهیم قتال در جاده مرزی مهران، زیارتگاه عباس در دهلران، زیارتگاه سید فخرالدین در نزدیکی آبشار آبتاف، زیارتگاه جابر انصاری در شهرستان دره شهر، زیارتگاه سید صلاح الدین محمد در آبدانان، زیارتگاه عباس در شیروان، زیارتگاه باقر در روستای علیای شیروان و چرداول، زیارتگاه سید عبدالله در نزدیکی سراب ایوان، زیارتگاه حاجی حاضر در ایوان و زیارتگاه مادر زلیخا در روستای فرهاد آباد دره شهر.

آتشکده

  • آتشکده دره شهر

در خیابان نیروی هوایی دره شهر، بنای یک آتشکده به صورت چهار طاقی باقی مانده است. این بنا را در محل "طاق" می گویند. اصل بنا تماما با قلوه سنگ و گچ ساخته شده است و مورد مرمت بازسازی قرار گرفته است.

  • آتشکده کوشک قینقر

در ارتفاعات کوه پیشمین ملکشاهی مهران، آثاری از دو برج و یک آتشکده از دوران ساسانی به جای مانده است. ارتفاع این آتشکده ۵ متر و مساحت آن ۲۷ متر است. این آتشکده چهار دهانه ورودی، یک باغ وسیع با چندین درخت زیتون وحشی و چشمه ساری زیبا دارد که هر بیننده را به سوی خود جلب می کند. بر پیکره این بنای تاریخی آسیب هایی وارد شده است.

  • آتشکده موشکان

آتشکده موشکان در فاصله 3 کیلومتری شهر سرابله قرار دارد که مربوط به دوران ساسانیان است.این آتشکده از ملات ساروج و سنگ ساخته شده است که در طول زمان بر اثر حوادث مختلف تخریب گردیده است که در سال 1382 زیرزمین آتشکده مذکور توسط اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان با طاق های قوسی شکل بازسازی گردیده است.

  • آتشکده سیاهگل ایوان

بنای آتشکده مربوط به دوره ساسانیان است که در 15 کیلومتری جنوب غربی روستای سرتنگ و در مسیر رودخانه خروشان کنگیر ایوان قرار دارد. این بنا یکی از سالم ترین آتشکده های دوران قبل از اسلام در استان می باشد. این بنا روی چهار پایه ساخته شده و دارای گنبدی یک جداره می باشد.

سایر آتشکده های استان عبارتند از: آتشکده سیکان (چهار طاقی) در روستای سیکان، آتشکده مهدی آباد (چهار طاقی) در روستای مهدی آباد دره شهر، آتشکده سه پا در زرنه ایوان، آتشکده و معبد تاریخی میمه زرین آباد و آتشکده دو طبقه در منطقه چرداول که جملگی از آثار دوران ساسانی می باشند.

گورستان

  • گورستان چنار

این گورستان باستانی در ناحیه چنارباش ایلام واقع شده و به هزار سال قبل از میلاد تعلق دارد. در این ناحیه، تعدادی گور کشف گردیده که بنا به رسم آن زمان، مردگان آن درون خمره های کوچک و بزرگ دفن شده بوده اند و لوازم و اشیاء مرده نیز در کنار او در داخل خمره قرار داشته است.

  • گورستان کان گنبد

گورستان کان گنبد در ۳۰ کیلومتری جنوب شرقی ایلام در دامنه یکی از پشته های کوه شاه نخجیر از رشته های فرعی کبیرکوه واقع شده است. گورها عمدتا در بالا و دامنه آن مشاهده می شود. نتایج بررسی های به دست آمده در محوطه این گورستان نشان می دهد که آثار به دست آمده به دوره های تاریخی (۲۶۰۰ - ۲۵۰۰ ق. م) و یا (۴۵۰۰ - ۴۶۰۰ ق. م) تعلق دارند.

  • گورستان پلکه کان

این گورستان در ناحیه تاریخی و باستانی هلیلان از توابع شهرستان شیروان چرداول قرار دارد. در این گورستان، گورهای زیادی وجود داشته که همگی کنده و پر شده اند و برخی نیز هنوز خالی است و خاک آن ها را در اطراف ریخته اند.

  • گورستان باستانی چوار

در بخش چوار شهرستان ایلام چندین گور قدیمی کشف شد.

غار

  • غار انفجاری ایوان

این غار در بالا دست روستای کله جو شهرستان ایوان، در میان سفره های سخت دیواره غربی کوهستان بانکول قرار دارد. ورودی غار تنوری شکل (گرد) و صعب العبور است و گذر از آن به صورت سینه خیز امکان پذیر است. پس از گذشت از این قسمت و ورود به تالاری بزرگ، غار به دو شاخه تقسیم می شود. یکی از تالارها مانند دالان است و ۵ متر ارتفاع دارد و عمق آن تا حدود ۴۰ متر از سفره های سنگی آهکی با استلاگتیت یا چکنده های مخروطی پوشیده شده است.

  • غار خفاش

این غار در سه کیلومتری شمال شرقی دهلران در دامنه کوه مشرف به دره و چشمه های آب گرم دهلران واقع شده و به دلیل زندگی میلیون ها خفاش در داخل آن، به غار خفاش معروف شده است. غار خفاش دهلران یکی از غارهای تاریخی عصر غارنشینی است که بعدها به زیستگاه خفاش ها تبدیل شده است.

  • غار کناتاریکه

غار عظیم "کناتاریکه" در ارتفاعات سیوان کوه بدره در فاصله ۳۵ کیلومتری مسیر ایلام - دره شهر قرار دارد. این غار صدها ستون، دالان های متعدد، تالارها، چاه ها، دهلیزها و مجموعه استالاکتیتی و استالاگمیتی حیرت آوری دارد. هوای داخل غار بسیار سرد است و هیچ نوع جانوری در آن زندگی نمی کند. ارتفاع بعضی از تالارها به ۱۲ متر می رسد. در وسط غار یک حوضچه آب نیز وجود دارد.

  • غار زینه گان

غار شگفت انگیز زینه گان در ۵ کیلومتری جنوب شرقی شهر صالح آباد و در فاصله ۵۲ کیلومتری شهر ایلام قرار دارد. این غار روباز آب فراوان، دهلیزهای آبگیر و قندیل های متعدد و آبچک های طبیعی و بسیار جالب دارد. هوای داخل غار سرد و مطبوع است. اختلاف هوای بیرون غار با درون آن تقریبا ۵۰ درجه می باشد و به همین دلیل آن را غار بهشت نیز می نامند. سرخس ها، جلبک ها، گل ها و گیاهان داخل غار، رنگ سنگ ها، پیچ و خم داخل غار، لب های به هم دوخته قسمت هایی از سقف غار همه و همه حکایت از شگفتی های طبیعت آن دارد.

سایر غارهای استان عبارتند از: غار قلاپیکه (قلعه پوکه) در نزدیکی مسیر اصلی جاده مهران - دهلران، غارهای ملک و کبوترلان در روستای آکره بید رزین آباد، غار تایه گه در ۲ کیلومتری جنوب غربی روستای وری و غار طلسم ایوان در ضلع شرقی دهستان سراب ایوان.

شهرها و تپه های باستانی

  • بقایای شهر باستانی دره شهر

بقایای شهر ساسانی دره شهر در حد واسط شهر جدید و روستای بهمن آباد قرار دارد و قسمت اعظم زمین های غربی شهر را در بر می گیرد. در حال حاضر آثاری از قوس ها و طاق ها، سقف های گنبدی و نیز نشانه هایی از وجود معابر، کوچه ها و شبکه ارتباط شهری در بافت این ویرانه ها مشهود است. قدمت این شهر با توجه به سکه های مکشوفه، به زمان خسرو سوم ساسانی می رسد.

  • شهر باستانی ماژین (سیمره)

شهر باستانی ماژین در تنگ ماژین دره شهر واقع شده است. هنوز دیوار بناهای شهر قدیمی، آثار قصرها و بازارهای تاریخی آن برجای مانده است. دیوارها عموما از سنگ لاشه و ملات گچ ساخته شده است. با توجه به شکل ساختمان ها و مصالح به کار رفته و سفال های پراکنده در پیرامون آن، احتمال می رود که این محل، بقایای شهری از دوران ساسانی باشد. در داخل تنگ بر بدنه دیوار قسمت چپ، کانالی کنده شده است که از پای آبشار دوم شروع شده و تا شهر ادامه می یابد.

  • آثار شهر دربند

در پادامنه ارتفاعات کبیر کوه در بخش بدره در منطقه ای به نام پشته دربند در بخش کوهستانی دره بقایای شهر کوچکی دیده می شود که از مصالح قلوه و سنگ و گچ در ساخت آن استفاده شده است. بر روی شیب تند اماکن مسکونی به صورت پلکانی احداث گردیده تا بتوانند از حداقل فضا حداکثر استفاده را نمایند. این شهر تاریخی هم عصر شهر تاریخی دره شهر (قرون اولیه اسلامی) می باشد.

  • شهر تاریخی جولیان

در شمال روستای چم کبود در آبدانان در پادامنه ارتفاعات کبیر کوه مشرف به دشت آثار شهر تاریخی جولیان که حدود 10 هکتار وسعت دارد وجود دارد. این شهر تاریخی مربوط به دوران ساسانی - اسلامی بوده که از مصالح سنگ و گچ در ساخت آن استفاده شده است. شهر شامل سه بخش اماکن مسکونی - چهار طاقی و آتشکده و قلعه دفاعی بوده که متاسفانه به شدت آسیب دیده است.

  • شهر تاریخی سیروان

در حوزه شمالی استان ایلام و شمال شرقی شهر ایلام و در دامنه های اطراف و لایه های زیرین سرابکلان واقع در شهرستان شیروان چرداول به صورت نیمه مدفون بقایای آثار معماری ارزشمند قرار دارد. این شهر از جمله مراکز زیست محیطی باستانی است که در دره های میانکوهی زاگرس واقع است. این شهر مربوط به دوران ساسانی بوده که تا قرون اولیه اسلامی (پنجم) از مراکز تمدن محسوب می شده است. مصالح به کار رفته در معماری این شهر سنگ و ملات، ساروج و گچ می باشد. این شهر در دوران شکوه و عظمت خود مرکز ایالت ماسبذان از شهرهای مهم و آباد دوره ساسانی بوده است همچنین وجود پل ها و راه ها و محوطه ها و قلاع و سکونت گاه های باستانی در این محوطه گویای اهمیت این شهر است.

  • ویرانه های شهر سامرا

ویرانه های شهر سامرا در کنار رود چم زنگی در مجاورت روستای بردی دهلران واقع شده است. طبق تحقیقات، قدمت آن به پیش از تاریخ می رسد. در این ناحیه بقایای آثار تاریخی متعددی از جمله قلعه تاریخی شیاخ به جا مانده است.

  • تپه های کزآباد

این تپه های بزرگ و کوچک در دهستان هلیلان در شمال شرقی شهرستان شیروان و چرداول واقع شده است. در قسمت شرقی تپه بزرگ، آثاری از کوزه شکسته های نقش دار که قدمت آن ها به بیش از سه هزار سال می رسد، همچنین آثاری از سنگ های بزرگ تراشیده و نتراشیده به دست آمده است. در شمال تپه بزرگ، گورستان بزرگی وجود دارد که در آن چندین نوع گور با آلات و کوزه های گلی کشف شده است.

  • تپه کوزه گران

تپه یا تل کوزه گران در حدود ۵/۵ کیلومتری تپه تیخان واقع شده و قدیمی تر و بزرگ تر از تپه تیخان است. قدمت این تپه به اواخر هزاره سوم پیش از میلاد می رسد، ولی طبقه اول این تپه به دوره ساسانی مربوط است. سفال های رنگین و منقوش از طبقه زیرین تپه به دست آمده است. قسمتی از طبقات پایین این تپه به گورستانی اختصاص داشته است که چند نوع گور در آن باقی مانده است. قبرهای بالای تپه طبق آثار مکشوفه به دوره زرتشت تعلق دارند.

  • تپه تیخان (تیغن)

تپه باستانی تیخان در شمال شرق دره شهر، در میان اراضی کشاورزی روستای جمشیدآباد واقع شده است. در گمانه زنی بر روی این تپه، ۴ طبقه از بالا به پایین بیرون آمده است. سفال های به دست آمده در طبقه اول از نوع نخودی و آجری ساده اند. در کنار سفال ها، نمونه هایی از تیغه های سنگ چخماق نیز یافت شده است.

  • تپه ورکبود

تپه ورکبود در نزدیک رود کشکان و در حدود ۲۰ کیلومتری شمال غربی ایلام قرار دارد. باستان شناسان در گودالی که در این تپه حفر کرده اند، به تعداد زیادی گور دست یافته اند که تعدادی از آن ها با قلوه سنگ های نامنظم پوشیده شده بود. اشیاء فلزی به دست آمده از این تپه، از جنس مفرغ و آهن می باشند. قدمت آثار مکشوفه در گورستان ورکبود، به اواخر سده هشتم ق. م و آغاز سده هفتم ق. م می رسد.

  • تپه باستانی مر مورموری

تپه های باستانی مر در منطقه پنج برار در فاصله 7 کیلومتری شمال غربی بخش کلات مورموری از توابع شهرستان آبدانان واقع شده است. این اثر در سال 1382 بوسیله مدیریت میراث فرهنگی استان ایلام مورد شناسایی قرار گرفته است. اظهار نظر قطعی در مورد قدمت و موقعیت استقراری تپه ها بدون انجام طرح های پژوهشی باستان شناس امکانپذیر نخواهد بود.

  • تپه کل یزید

تپه کل یزید از تپه های مجاور تپه قلعه تیخان است که شامل چند اثر از تمدن های مختلف دوره های بسیار دور تاریخی است. با توجه به عوارض طبیعی موجود بر روی این تپه، احتمال داده می شود که بر روی آن قصری از دوره ساسانی وجود داشته و یا مقر حکومت در اوایل دوره اسلامی بوده است.

  • تپه سر گچله

تپه سرگچله در 8 کیلومتری شمال شرقی دره شهر واقع شده و روستای سرگچله در قسمت شمالی و شمال غربی آن واقع گردیده است. این تپه از مجموعه تپه های طبیعی تشکیل شده و نام خود را از روستایی به همین نام گرفته است. مجموعه نشانه های کشف شده از این تپه، نشانگر این است که لایه های بالایی این تپه در روزگار ماقبل تاریخ، زیستگاه انسان بوده است.

  • تپه علی کش

تپه علی آباد یا علی کش در نزدیکی شهر توریستی موسیان شهرستان دهلران واقع شده است. علی کش تپه ای کوچک و مسدود است که قطر پایه آن از حدود 135 متر تجاوز نمی کند. این تپه باستانی قدمتی چند هزار ساله دارد و به دوران عیلامی ها مربوط می شود.

سنگ نوشته، تندیس

  • تندیس های سنگی

در دامنه کوه انار در ضلع شمالی شهر ایلام چند سنگ بزرگ به حالت طبیعی روی هم قرار گرفته است. اهالی محل معتقدند که این سنگ ها شتر صالح یا ناقه صالح است که در زمان های کهن و موقع خشکسالی، برای اهالی آذوقه می آورده است و برای جلوگیری از تعدی راهزنان، به امر پروردگار به سنگ تبدیل شده اند. به همین دلیل محل این سنگ ها مورد زیارت اهالی قرار می گیرد و معمولا بیمارانی را که به یرقان و دل درد دچار هستند جهت مداوا به آن محل می برند.

  • سنگ نوشته آشوری (گل گل)

سنگ نوشته گل گل ملکشاهی در کنار روستای گل گل در فاصله ۲۵ کیلومتری شهر ایلام بر دیواره کوهی حک شده است. این سنگ نبشته به دوران آشور بانیپال مربوط است و حدود ۳ هزار سال قدمت تاریخی دارد. بر روی سنگ نوشته، نقش پیکره یک سرباز آشوری با کلاه خود، ماه و ستاره در بالای سر آن در حالیکه پیکانی در دست دارد، مشاهده می شود. در قسمت تحتانی این سنگ نوشته چند جمله با خطوط میخی حک گردیده است.

  • سنگ نوشته تخت خان

این سنگ نوشته بر روی سنگ بزرگی در محلی به نام تخت خان (۳۴ کیلومتری جاده ایلام - مهران) حکاکی شده و مضمون آن در رابطه با تاریخ ایلام و حکمرانان آن است.

  • سنگ نوشته قلعه والی

این سنگ نوشته در محل قلعه والی شهر ایلام واقع شده و مضمون آن در رابطه با ساخت قلعه در سال ۱۳۲۶ ه.ق. و نام معمار آن می باشد.

  • سنگ نوشته میمه (بخش زرین آباد)

در ضلع شمال شهر میمه و مشرف بر ضلع شرقی رودخانه میمه در محلی موسوم به سراب تعدادی تخته سنگ های بسیار حجیم قرار دارند. بر روی یکی از این سنگ های حجیم که حدود 3 متر ارتفاع و 5/2 متر عرض دارد، سنگ نوشته ی والی نمایانگر است که به شکل مخروطی معکوس تا عمق اندکی تراش خورده است. کتیبه در سیزده سطر حکاکی و هر سطر با سطر دیگر با خطی افقی مجزا شده است. نوع خط نستعلیق برجسته است و به لحاظ فضای محدود با تداخل حروف می باشد و شباهت فراوانی با سنگ نوشته حسین قلی خان والی واقع در شمال شهر ایلام دارد و به احتمال بسیار زیاد هر دو کتیبه به وسیله یک نفر حکاکی شده باشند. در ابتدای سنگ نوشته آیه "بسم الله الرحمن الرحیم" و سپس شعری با چهار مصرع آمده است.

  • سنگ نوشته قلعه والی شهر ایلام

پس از اتمام ساخت قلعه حسین آباد ایلام در زمان سلطنت محمدعلی شاه قاجار ، غلامرضا خان والی دستور نگارش کتیبه ای به طول 180 و عرض 34 و قطر 14 سانتیمتر داد. این سنگ نوشته با خط نستعلیق برجسته و در هفده سطر با فواصل منظم و در کادرهای مستطیل نگارش یافته و بر بالای ورودی شرقی قلعه والی شهر ایلام در داخل دیوار نصب شده است. این کتیبه در جریان جنگ تحمیلی و بمباران هواپیماهای عراقی فرو افتاد و فعلا در جای دیگر قلعه نگهداری می شود.

  • سنگ نوشته قوچعلی

این اثر بر نمای جنوبی صخره ی کوه انار و محلی موسوم به تنگ قوچعلی در شمال شهر ایلام قرار دارد. ارتفاع آن از سطح زمین حدود 5/4 متر بوده و دسترسی به آن مشکل می باشد. خط آن از نوع نستعلیق بوده و مانند سایر کتیبه های غلامرضا خان والی علاوه بر رعایت زیبایی حروف به لحاظ حداکثر استفاده از فضای محدود در آن، کلمات در یک فضای کوچک جمع گردیده اند.

  • سنگ نوشته نخجیر یا سرتزن

این کتیبه در دامنه ی پایینی نمای غربی کوه نخجیر در بخش صالح آباد مهران قرار گرفته است. متن سنگ نوشته بر نمای غربی تخته سنگ و به ارتفاع 5/1 متر از سطح زمین، حکاکی گردیده است. خط آن به سبک همیشگی دوره ی غلامرضا خان والی، نستعلیق بوده و به علت فضای کم و همین طور نگرش زیبایی شناسانه کلمات در یک فضای محدود با رعایت اصول نگارش و توجه به زیبایی، حروف در همدیگر تنیده و فشرده شده اند. بر اثر عوامل جوی تعدادی از حروف فرو ریخته و جنس نه چندان مرغوب سنگ نیز مزید بر علت گردیده تا روند تخریب و فرسایش کتیبه سرعت بیشتری داشته باشد.

  • سنگ نوشته تخت خاتون (تخت خان)

تخت خاتون یا تخت خان منطقه ای خوش آب و هوا در مسیر ایلام به مهران، در منطقه ی عمومی صالح آباد است. این مکان علاوه بر داشتن چشمه ی آب سرد و زلال به علت قرار داشتن در دامنه ی غربی کوه نخجیر از شرایط و مزیت های بسیار مطلوبی برای استراحت و تفریحگاه والیان ایلام برخوردار بوده است. تداوم استقرار خان والی و همراهانش هر سال به مدت طولانی در این مکان، باعث گردید که غلامرضاخان والی از فرصت استفاده کرده و دستور به نگارش کتیبه ی بزرگی در این مکان بنماید. ارزش و اهمیت این سنگ نوشته علاوه بر زیبایی خط و متن آن دارای اطلاعات فراوانی است که از گذشته ی والی و کارهای عمرانی وی دست می دهد، چیزی که در سایر کتیبه ها تنها اشاره ای گذرا به آن ها شده است. متن کتیبه بر روی قطعه سنگی بسیار بزرگ، حجیم و مکعبی شکل و بر نمای غربی آن در ارتفاع 5/2 متری قرار دارد. خط کتیبه از نوع نستعلیق و با گرایش به سوی نستعلیق شکسته می باشد که از نظر نگارش و حکاکی یکی از زیباترین کتیبه ها در نوع خود به شمار می رود.

قلعه

  • قلعه آسمان آباد دوله شیروان

این قلعه در فاصله 700 متری جنوب روستای علی آباد وسطی بر روی یکی از تپه ماهورهای کوهپایه ای مشرف بر رودخانه کارزان در حد فاصل بین روستای علی آباد وسطی و علی آباد سفلی قرار گرفته است. مصالح ساخت آن سنگ های لاشه و ملات گچ می باشد.

  • قلعه قیران

قلعه قیران بر فراز کوه معروف قلاقیران مشرف به ناحیه جنگلی بسیار زیبای ششدار یا ششدان قرار دارد. شکل این قلعه و موقعیت قله بالای آن، چشم انداز و زیبایی خاصی را به وجود آورده است.

  • قلعه هزارانی

در امتداد جاده آبدانان - مورموری در ابتدای روستای هزارانی در بخش شمالی جاده بقایایی قلعه ای بر روی یک تپه طبیعی دیده می شود. ارتفاع این تپه حدود 10 متر می باشد که آثار به جا مانده معماری آن به صورت یک قلعه بوده که با مصالح سنگ و گچ ساخته شده است. پلان بنا به شکل دالان هایی مستطیلی شکل و طویلی است که متاسفانه کاملا تخریب و به صورت مدفون و نیمه مدفون مشاهده می شوند و مربوط به دوران ساسانی می باشند.

  • قلعه سه کسان

در جنوب غربی دره شهر و بر روی ارتفاعات صخره ای حد فاصل ارتفاعات کبیر کوه و دشت دره شهر در بالاترین منطقه قلعه ای بزرگ موجود می باشد که به نام سه کسان یا سه کسون خوانده می شود. این قلعه یکی از بزرگ ترین و گسترده ترین قلعه های دوره ساسانی اسلامی در منطقه بوده که دسترسی به آن بسیار مشکل می باشد. مصالح ساخت آن قلوه سنگ و گچ می باشد.

  • قلعه سام

قلعه سام در روستای چم بور از توابع بخش شهرستان شیروان و چرداول قرار دارد. این قلعه ساسانی بر فراز کوه سام بنا شده و ۲ برج در شمال و شمال غربی دارد. اتاق های نگهبانی آن در دل صخره ها تعبیه شده است. در قسمت جنوب غربی قلعه، آثار چهار طاقی یا آتشکده ای دیده می شود که گویا در زمان تسلط عرب ها به صورت مسجد درآمده است. در کنار قلعه درخت های چنار کهنسال با قدمتی حدود ۵۰۰ سال وجود دارد. چشمه های آب گوارا دارد و ریشه درختی به نام عود که از آن در اعیاد و جشن ها استفاده می شده است در آنجا یافت می شود.

  • قلعه تاریخی شیاق (شیاخ)

قلعه یا شهر تاریخی شیاخ در روستای بردی از توابع بخش زرین آباد، بر فراز تپه ای بین دو رودخانه در تنگ معروف وویله در شمال شرقی بخش زرین آباد دهلران واقع شده است. مصالح آن سنگ و ملات ساروج است و به دوره ساسانی تعلق دارد. بقایای برج های دیده بانی، انبارهای آذوقه و اتاق های فرماندهان آن هنوز به جا مانده است.

  • قلعه تاریخی چوار(قلا)

این قلعه در 12 کیلومتری غرب شهر چوار و 2 کیلومتری شهر ایلام بر سر راه چوار به نواحی مرزی با کشور عراق واقع شده است. این قلعه یکی از بزرگ ترین قلاع منطقه است که بر فراز تپه ای در مسیر چوار - مورت تجریان به سمت دهستان چکر بولی و ناحیه مرزی با کشور عراق ایجاد شده است. مواد اصلی به کار رفته در بر پایی آثار بنای قلعه، قلوه سنگ ها و لاشه سنگ های محلی و ملات گچ می باشد. این بنا جزء قلاع نظامی - مسکونی می باشد. احتمالا این بنا متعلق به اواخر دوران تاریخی و اوایل دوره اسلامی است.

  • قلعه چکر

این قلعه باستانی در روستای چکر واقع در کوهستان بولی از توابع بخش چوار شهرستان ایلام واقع شده است. این قلعه در نزدیکی مرز کشور عراق ایجاد شده است و سبک معماری و مصالح آن با قلعه یزگرد در استان کرمانشاه قابل مقایسه است. تعداد 11 اتاق در قسمت جنوبی قلعه ایجاد شده است که بر حیاط مرکزی تسلط دارند. مصالح به کار رفته در این قلعه سنگ و گچ می باشد و در داخل اتاق ها نیز با گچ اندود شده است. سفال های نخودی و قرمز رنگ به صورت متراکم در محوطه پیرامونی قلعه دیده می شود که متعلق به دوره تاریخی است.

  • قلعه اسماعیل خان

قلعه و استحکامات معروف به اسماعیل خان بر فراز ارتفاعات انبار آب و مشرف به شهر ایلام ساخته شده است. محدوده ای که اثر بر روی آن ایجاد گردیده کاملا کوهستانی است و از سه جهت صخره ای و صعب العبور است و فقط جبهه ی جنوب شرقی است که مسیر ارتباطی قلعه بوده است. مصالح به کار رفته در کل بنا سنگ های کوهستانی با استفاده از ملات گچ می باشد.

  • پشت قلعه آبدانان

در 5 کیلومتری جنوب شهرستان آبدانان و در میان روستای پشت قلعه، بر بلندی تپه ای منفرد که رودخانه جاری آبدانان از پای آن می گذرد، آثار بنای قلعه ای به چشم می خورد. مصالح به کار رفته در قلعه قلوه سنگ، گچ و ساروج می باشد. قلعه مذکور دارای بخش های متعددی از جمله باروی قلعه، برجک های دیده بانی و نگهبانی، ورودی قلعه، اماکن مسکونی و شاه نشین، تونل و پلکان متعلقه بوده است. با عنایت به شیوه معماری، ساختار، نحوه استفاده از مصالح، اجرای طاق ها و مقایسه با دیگر اماکن تاریخی حفاری شده، این اثر فرهنگی تاریخی مربوط به دوران ساسانیان است.

  • قلعه جهانگیر آباد

قلعه جهانگیر آباد بنایی است متعلق به دوران پهلوی و والیان پشتکوه که توسط خوانین منطقه (میرهای هاشمی) در جنوب شهر تاریخی دره شهر و حاشیه روستای جهانگیر آباد ساخته شده است. بنا دارای پلان مربع مستطیل است. مصالح به کار رفته در این قلعه قلوه سنگ های رودخانه ای و ملات گچ می باشد. این بنا به طور کلی دارای 6 اتاق، 2 ایوان، یک راهرو و دو زیرزمین می باشد.

  • قلعه کنجانچم

این قلعه در سال 1326 ه.ق بنا به دستور غلامرضا خان ابوقداره آخرین والی ایلام ساخته شده و دارای اتاق های مرتبط به هم، حمام، برج نگهبانی و قسمت مسکونی و دیوان خانه می باشد و به عنوان قلعه زمستانی والی مورد استفاده قرار می گرفته است.

  • قلعه جوق ملکشاهی

این قلعه در 4 کیلومتری غرب ارکواز ملکشاهی بر فراز تپه ای بلند بنا شده است. نوع معماری و شواهد فرهنگی محدوده قلعه نشان می دهد که این قلعه مربوط به دوران سلاجقه است.

  • قلعه هره قلوس

این قلعه باستانی در مسیر جاده سرابله به روستای شباب و در نزدیکی روستای موشکان از توابع شهرستان شیروان چرداول واقع شده است. این قلعه احتمالا مربوط به دوره ساسانی می باشد.

  • قلعه میمه زرین آباد

این قلعه تاریخی در حاشیه شمالی شهر میمه و بر فراز تپه ماهورهای مشرف بر شهر و جاده اصلی ایلام - میمه ساخته شده است. قلعه شامل پله، زیرزمین، راهرو، برج دیده بانی و تعدادی اتاق است. مصالح به کار رفته در این بنا قلوه سنگ و گچ می باشد و نمای داخلی دیوارها با ساروج اندود شده است.

  • قلعه پنج برار مورموری (قلعه تاجمیر)

پنج برار محدوده ای تاریخی است که در کوهپایه های جنوبی کوه کاه ماس، مشرف بر دشت مورموری واقع شده و قلعه پنج برار یکی از این آثار محسوب می گردد. مصالح ساخت قلعه سنگ های نسبتا بزرگ که از سنگ های رودخانه ای و بومی منطقه است. قلعه متعلق به دوران اسلامی است. این قلعه شامل دژ پیرامونی و بناهای داخل محوطه دژ می باشد.

  • قلعه ارمو

در روستای ارمو دره شهر بخشی از یک بنا در محل قبرستان باستانی ارمو باقی مانده است که به نظر می رسد آثار یک قلعه باستانی باشد. از دیگر قلعه های شهرستان دره شهر می توان به قلعه کلم، قلعه تیغن، قلعه ماژین اشاره کرد.

  • قلعه هزار در

این قلعه در شرق شهرستان دره شهر واقع گردیده است که قدمتش به دوره ساسانی می رسد. نمای اصلی این اثر، طاق های هلالی شکل می باشد. با توجه به ساختار معماری، اثر احتمالا قلعه یا پادگان نظامی بوده است. مصالح به کار رفته در ساخت این قلعه شامل سنگ های تراشیده و قلوه سنگ هایی است که از گچ پخته به عنوان ملات استفاده شده است.

  • قلعه میرغلام هاشمی (سیکان)

قلعه میرغلام هاشمی یکی از بناهای دوره قاجاریه است که به استناد سنگ نوشته نصب شده بر دیواره ورودی بنا، در سال 1303 ه.ق در روستای فرخ آباد احداث گردیده است. بنای قلعه به سبک دوره ساسانی و به شکل چهار ایوانی و با مصالحی از سنگ و ملات گچ ساخته شده که در زمان خود کاربرد مسکونی داشته است. این قلعه در دره سیکان به فاصله 8 کیلومتری شمال غرب شهر دره شهر ساخته شده است.

  • قلعه زینل (زبیده)

این اثر تاریخی در جنوب روستای الیاس آباد چمکلان از توابع شهرستان دره شهر واقع شده است. قلعه زینل همانند دیگر قلاع محدوده زاگرس بر روی تپه ای نسبتا بلند ساخته شده است. قلعه فعلی یک بنای دوره اسلامی متاخر است که در دوره صفویه ساخته شده و در دوره های بعد مورد استفاده حاکمان محلی قرار گرفته است. مصالح به کار رفته در ساخت این قلعه سنگ و گچ می باشد.

  • قلعه پور اشرف

این قلعه در 6 کیلومتری ضلع جنوب شرقی شهرستان دره شهر در روستای شیخ مکان قرار گرفته است. مطابق سنگ نوشته نصب شده بر روی دیوار ورودی قلعه، در سال 1335ه.ق ساخته شده است. بیشترین مصالح به کار رفته در اسکلت بنا، قلوه سنگ و در مواردی از آجر جهت تریین از جمله سر در ورودی ها و برجستگی ها روی دیوار استفاده شده است. این قلعه کاربرد نظامی - مسکونی داشته و متعلق به دوران قاجار می باشد و در نوع خود بی نظیر می باشد.

  • قلعه والی ایلام

یکی از بناهای مهم دوره قاجاریه در شهر ایلام قلعه والی است که توسط غلامرضا خان والی در سال 1326 قمری بر روی تپه ای به نام چغا میرگ ساخته شده است. این بنا دارای قسمت های متعدد چون حرم سرا، قسمت شاهنشین، اتاق آیینه و زندان در زیرزمین می باشد. مساحت کل قلعه 4687 مترمربع و زیر بنای آن 1464 مترمربع است. قلعه دارای سه در ورودی در قسمت شرق - غرب و جنوب است که در اصلی در قسمت جنوبی است و دیگر درها خصوصی بوده است. مصالح به کار رفته در معماری قلعه سنگ، آجر، گچ، کاشی و چوب می باشد.

  • دژ شیخ مکان

تنگه و روستای شیخ مکان در حدود ۶ کیلومتری جنوب شرقی دره شهر قرار دارد. در مدخل روستا، آثار و قسمت هایی از عمارت یا قلعه ای آجری به جا مانده است که قدمت آن به بیش از ۱۵۰ سال می رسد. در سمت غرب داخل قلعه و در دست اندازهای کوه، حصاری محکم از قلوه سنگ و گچ با ظرافتی خاص احداث شده است. مشخصات معماری بنا و مصالح به کار رفته در آن نشان می دهد که قلعه از آثار دوره قاجاریه است. در میان تنگه و در مقابل قلعه شیخ، در مسیر جریان آب رودخانه، بقایای یک آسیاب آبی بر جای مانده است که گفته می شود تا مدتی پیش قابل استفاده بود ولی در حال حاضر تخریب شده است.

قلعه امیرآباد روستای امیرآباد در کنار راه مهران - صالح آباد، قلعه زمستانی والی در ۱۷ کیلومتری شهر مهران، قلعه تاریخی روستای هزارانی آبدانان مربوط به دوره ساسانی، قلعه تاریخی پاقلفه و کره چکا در صالح آباد، قلعه ساسانی انجیر در زرین آباد، آثار قلاع تاریخی دوره ساسانی در روستای کلم دره شهر، دیوار قلعه تاریخی گمول در روستای باریکه، قلعه ساسانی در میمه زرین آباد، قلعه اسماعیل خان در ارتفاعات سیوان کوه مشرف به شهر ایلام، آثار ساختمانی از دوره پیش از تاریخ درکان گنبد صالح آباد و دیواری با سنگ های حجاری شده مربوط به دوره پارت و ساسانی در میمه زرین آباد از دیگر قلعه های استان می باشند.

حمام

  • حمام قلعه کنجانچم

در پشت اتاق های ضلع جنوبی قلعه کنجانچم حمام ساخته شده است. این بخش از بنا شامل سه اتاق، یک راهرو اختصاصی و خرینه می باشد که آب آن از طریق کانال و تنبوشه های سفالی تامین می شده است. مصالح به کار رفته در ساخت این حمام سنگ و گچ می باشد. این حمام و قلعه مربوط به دوره والیان ایلام است.

  • حمام قلعه پور اشرف

این حمام در ضلع غربی قلعه پور اشرف در روستای شیخ مکان در شهرستان دره شهر قرار دارد. دارای پلان مربع شکل است و شامل اماکن تودرتو با سالن و دالان های رخت کن، حوضچه های آب سرد و گرم، دستشویی و انبار سوخت می باشد. مصالح ساخت آن هم شامل قلوه سنگ های نتراشیده و گچ بوده و مربوط به دوران قاجاریه است.

پل

  • پل گاومیشان

پل گاومیشان در مسیر رود سیمره، در تلاقی با رود کشکان بنا شده است. بنای اولیه آن به دوران ساسانی مربوط است، ولی قوس های جناقی آجری و تعمیرات سنگی کنونی آن نشانگر مرمت آن در دوره های اخیر است. این پل به دستور حسن قلی خان ابو قداره، والی پشتکوه تعمیر شده است.

  • پل جم نمشت

این پل در مسیر رود سیمره در ۴ کیلومتری شمال دره شهر در مقابل روستای چم کلان احداث شده است. مصالح آن قلوه سنگ و ساروج است و اینک بقایای پایه های بیرونی و موج شکن های آن باقی مانده است. قدمت این پل به دوره ساسانی می رسد. ولی تا سده های اخیر مورد استفاده بوده است. این پل با خطی مستقیم به دهلیز ورودی آثار دوران ساسانی دره شهر مربوط می شود. پل جم نمشت در زمان احداث ۱۸چشمه داشته است.

  • پل کروییت (پسر و دختر)

این پل تاریخی که قدمت آن به دوره ساسانی می رسد، در روستای چشم بور از توابع چرداول واقع شده و توسط سازمان میراث فرهنگی کشور مورد شناسایی قرار گرفته است.

  • پل ساسانی

این پل در انتهای جنوبی دره شهر و در ابتدای تنگه ای به همین نام در دامنه کبیرکوه واقع شده است. بنای اولیه آن سه چشمه طاق دار داشته است. ولی دو طاق اصلی آن تخریب شده بود که در سال های اخیر مرمت شده است. هر یک از طاق های آن از یکدیگر حدود ۵/۵ متر فاصله دارند.

کاخ فلاحتی

کاخ فلاحتی در خیابان آیت الله حیدری شهر ایلام واقع شده است. این کاخ در میان باغ زیبا و بزرگی قرار دارد از و آثار دوران قاجار است که سردرهای منقوش و سرستون های زیبا دارد.

قنات های تاریخی

از قنات های تاریخی استان می توان قنات کورگه و جنار بالاتر از میدان سعدی شهر ایلام، قنات بی بی در خیابان تختی ایلام، قنات آزلوار در مسیر شهر ایلام به چالسرا، قنات سراوعطش در مسیر تنگ قوچعلی به میدان شهدا، قنات فلاحتی در مسیر میدان خیام به شادآباد، قنات نام دانان در مسیر خیابان آزادی به کمربندی، قنات بیلور در مسیر نام دانان به کمربندی، قنات قمش در منطقه کارزان روستای قنات آباد، قنات کلگ در منطقه کلگ صالح آباد، قنات گلان در روستای گلان صالح آباد، قنات والی آباد ریکا در روستای ریکا صالح آباد، قنات آسمان آباد در روستای آسمان آباد چرداول، قنات باستانی سراب ایوان در مسیر مانشت به سراب ایوان و قنات امیرآباد در منطقه امیر آباد را نام برد.

آسیاب های آبی قدیمی

آسیاب های قبا، کاظم بگه تنوره خان، کلای، چگاوزنه، یوسف، قبادبگ، باوی گمار، گریان، خندان و آسیاب نادریژ در مناطق ایلام و بانقلان، آسیاب های موسی، حلاج آباد، چم آب در منطقه چم آب و آسیاب های دیزله، چم سارد، رحمان، چم بور، ملکشاهی، میراختیار، بولی ها، کوله، سرنی، میمه، گلان، شیخ مکان و سراب کلان در مناطق چوار و صالح آباد، دره شهر، شیروان و چرداول قرار دارند.

مساجد قدیمی

مردم استان ایلام فعلی در سده های اخیر دارای مناسبات اجتماعی مبتنی بر کوچ بوده اند و به همین دلیل نیز به ندرت شهری به مفهوم واقعی قدیمی و تاریخی به وجود آمده است. لذا اکثر مساجد جامع استان در قرن اخیر احداث شده اند. شاید بتوان مسجد والی ایلام را قدیمی ترین مسجد استان محسوب کرد که قدمت آن به ۹۰ سال پیش می رسد و به وسیله والی پشتکوه بنا شده و به همین نام نیز معروف است. 


 غذاهای محلی

برنج و گوشت، نژی آو (عدس)، نخه (نخود)، تماته آو (گوجه فرنگی)، خاینه (تخم مرغ، نیمرو)، لوبیه پلو، حلوا، کشک دو (کشک دوغ)، ماش آو، جوجگ آو (جوجه)، شله برخی از غذاهای محلی ایلام می باشند.


موسیقی محلی

موسیقی محلی مازندران در چهارچوب موسیقی خاورمیانه و ایران قابل بررسی است. مطالعات انجام شده نشان می دهد كه موسیقی محلی مازندران از پتانسیل های قابل توجهی برخوردار است و ملودی های آن از زندگی و معیشت ویژه جنگل، دریا و برداشت محصولات زراعی و رمه گردانی تاثیر گرفته است. ترانه های محلی مازندران نیز از غنای قابل توجهی برخوردار است. برخی از این ترانه ها همراه با آهنگ های محلی و برخی همراه با رقص های محلی اجرا می شوند. معروف ترین رقص مازندرانی رقص قاسم آبادی است كه در گیلان نیز رواج دارد. رقص چوب مردان نیز جالب توجه است.


صنایع دستی

استان ایلام فروزان از تمدن دیرپای سرزمین ایلام باستانی است. زندگی عشیره ای و سنتی در استان ایلام باعث رشد و رونق صنایع دستی مرتبط با آن شده است؛ از دیرباز بافت قالی کردی (قالیچه درشت بافت)، سیاه چادر، جاجیم، گلیم ساده، نمد مالی، چیغ بافی و گیوه دوزی در استان مرسوم بوده است؛ امروزه رشته های مختلف بومی موجود در استان پس از شناسایی و ارزیابی قابلیت های توسعه آموزشی آن رشته ها با رشته های مرتبط و علاوه بر آن جهت پاسخگویی به سلایق مختلف، رشته های دیگری نظیر احرامی بافی، گلیم نقش برجسته، معرق روی چوب، منبت چوب، سفال و سرامیک، طراحی روی سفال، قلمزنی روی فلز مس و ... در این استان راه اندازی شده است.

استان ایلام  همانند سایر مناطق ایرانی سوغاتی های محلی خاص  دارد که اهم آن ها عبارتند از: سقز محلی (صمغ درخت بنه)، شیرین بژی برساق، شیرین  عسگری، شیرینی کله کنجی، روغن حیوانی معروف به کرمانشاهی.


روستاهای هدف گردشگری

نام روستا

شهرستان

سراب کلان

شیروان و چرداول

زنجیره علیا

سرابله

پشت قلعه

آبدانان

تنگ قیر شیروان و چرداول

حیدرآباد

ایلام

کلم

دره شهر

خوران

ایوان

 

برآورد سطح، تولید و عملکرد در هکتار محصولات زراعی استان در سال زراعی 89-1388

                                                                                                                                     ((واحد: هکتار - تن - کیلوگرم))

نام محصول سطح تولید عملکرد
آبی دیم جمع آبی دیم جمع آبی دیم
غلات گندم

49949

96167

146116

158921

108385

267306

3181,7

1127,1

جو

907

53586

54493

2368

68692

71060

2611,1

1281,9

شلتوک

1612

1612

7599

7599

4714,3

ذرت دانه ای

8147

0

8147

60270

0

60270

7397,8

0
جمع

60615

149753

210368

229158

177076

406234

- -
حبوبات نخود

0

6296

6296

0

5205

5205

0

826,6

لوبیا

110

0

110

130

0

130

1180,9

0

عدس

0

1608

1608

0

1440

1440

0

895,3

سایر حبوبات

669

0

669

3667

0

3667

-

-

جمع

779

7904

8683

3797

6644

10441

- -
محصولات صنعتی

کلزا

827

3275

4102

990

973

1963

1197,2

297,1

سایر دانه های روغنی

422

20

442

349

6

355

-

-

جمع

1249

3295

4544

1339

979

2318

- -
سبزیجات پیاز

117

0

117

4141

0

4141

35395,3

0

گوجه فرنگی

400

0

400

6810

0

6810

17024,5

0

سایر سبزیجات

306

0

306

2735

0

2735

-

-
جمع

823

0

823

13686

0

13686

- -
محصولات جالیزی خربزه

1143

0

1143

31028

0

31028

27145,8

0

هندوانه

4097

0

4097

137589

0

137589

33582,9

0

خیار

5635

0

5635

101030

0

101030

17929

0

سایر محصولات جالیزی

334

373

707

8864

1849

10713

-

-

جمع

11209

373

11582

278510

1849

280359

- -
نباتات علوفه ای یونجه

1347

0

1347

16905

0

16905

12550

0

سایر نباتات علوفه ای

187

105

292

5687

52

5739

-

-

جمع

1534

105

1639

22591

52

22643

- -
سایر محصولات

163

0

163

243

0

243

- -
جمع کل

76372

161430

237802

549326

186600

735926

- -

 

منابع:

  1.  لوح فشرده اطلس ایران نما - موسسه فرهنگی و اطلاع رسانی نمایه
  2.  آمارنامه کشاورزی در سال زراعی 89-1388 - دفتر آمار و فناوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی
  3. دانشنامه آزاد ویکی پدیا
  4. سایت جامع گردشگری ایران
  5. پایگاه خبری روستانیوز
  6. پورتال مرکز آمار ایران
  7. پورتال وزارت کشور
آخرین اخبار روستایی استان

roostanews.com
  • ایجاد اشتغال برای بیش از 4 هزار نفر از جمعیت روستایی ()
  • سطح ارائه خدمات در روستاها ارتقا یافته است ()
  • خدمات پزشکی رایگان به عشایر بدره ارائه شد ()
  • اشتغال‌زایی برای ۶۳۹ نفر در شهرستان ایلام در طرح اشتغال روستایی و فراگیر ()
  • روستای جعفرآباد شهرستان ایلام به شهر ارتقاء یافت ()
  • اجرای طرح اصلاح نژاد دام در شهرستان بدره ()
  • 87 روستای ایلام از چرخه آبرسانی سیار خارج شدند ()
  • مقاوم سازی بیش از ۶۰درصد منازل روستایی ()
  • فعالیت 17 صندوق اعتباری خرد زنان روستایی در ایلام ()
  • هشت میلیارد ریال برای طرح هادی روستاهای موسیان هزینه شد ()
  • اشتغالزایی برای بیش از 4 هزار نفر از جمعیت روستایی استان ()
  • طرح هادی در 45 روستای دره شهر اجرایی شد ()
  • گردهمایی عشایر کشور در جشنواره ایل بانگ ()
  • امسال هزار پروژه در روستاهای یزد اجرا شد ()
  • عشایر کشور در جشنواره ایل بانگ در بدره گرد هم می آیند ()
  • بهره وری از ظرفیت های روستایی روند مهاجرت را معکوس می کند ()
  • کشاورزان و عشایر زیر 50 سال برای بیمه شدن اقدام کنند ()